أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا
آيا سير نمىكنند اهل مكه
فِي الْأَرْضِ
در زمين
فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ
تا ببينند در راه شام و يمن كه چگونه بود
عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
عاقبت آنان كه پيش از ايشان بودند يعنى قوم عاد و ثمود
وَ كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ
و بودند ايشان سختتر از مكيان
قُوَّةً
از روى توانائى و با وجود آن از عذاب رهائى نيافتند و آثار هلاك هر قوم در ديار ايشان باقيست
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ
و نيست خداى تعالى كه عاجز گرداند او را
مِنْ شَيْءٍ
هيچ چيزى
فِي السَّماواتِ
در آسمانها
وَ لا فِي الْأَرْضِ
و نه در زمين پس هر چه خواهد كند و كسى بر حكم او پيشى نگيرد
إِنَّهُ كانَ
به درستى كه او هست
عَلِيماً
دانا باحوال همه اشيا
قَدِيراً
توانا به تصرف در آنها
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ
و اگر مؤاخذه كردى خداى تعالى
النَّاسَ بِما كَسَبُوا
مردمان را به جزاى آنچه كسب مىكنند از شرك و معصيت
ما تَرَكَ
نگذاشتى
عَلى ظَهْرِها
بر پشت زمين
مِنْ دَابَّةٍ
هيچ جنبنده از آدميان يا جن و انس و گفتهاند مراد همه حيواناتاند كه بشامت معاصى بنىآدم هلاك مىشوند چنانچه در زمان حضرت نوح عليه السلام كه بشومى كفر مشركان همه جانوران هلاك شدند مگر آنچه در كشتى بودند پس درين وقت نيز اگر ايشان را به گناه عاصيان بگيرد همه نابود شوند
وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ
و ليكن بازپس مىدارد ايشان را
إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى
تا وقت نامبرده كه زمان هلاك ايشان است
فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ
پس چون بيايد وقت هلاك ايشان
فَإِنَّ اللَّهَ
پس به درستى كه خداى تعالى
كانَ بِعِبادِهِ
هست به بندگان خود
بَصِيراً
بينا و مىداند كه مستحق هلاك كيست و لائق خلاص و نجات كدام است و هر يك را فراخور حال او پاداش دهد نظم
آن را بلوامع رضا بنوازد * و اين را به نوائر غضب بگدازد
كس را به قضاى قدرتش كارى نيست * آنست صلاح خلق كو مىسازد .