وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ
و مىبينى تو اى محمد ص مر فرشتگان را يعنى در وقتى كه در مقعد صدق در رتبه قرب باشى و هر طرف مىنگرى بينى ملائكه را
حَافِّينَ
فروگرفتگان
مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ
گرداگرد عرش يعنى طوافكنندگان بجوانب آن
يُسَبِّحُونَ
تسبيح مىكنند
بِحَمْدِ رَبِّهِمْ
مقترن به ستايش پروردگار ايشان يعنى مىگويند سبحان اللّه و بحمده و به تسبيح نفى ناسزا مىكنند از ذات الهى و به حمد اثبات صفات سزا مىكنند وى را
وَ قُضِيَ
و حكم كرده شود
بَيْنَهُمْ
ميان خلق
بِالْحَقِّ
به راستى يعنى هر كس را بمقام او فرود آورند
وَ قِيلَ
و گفته شود يعنى ملائكه با مؤمنان گويند
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
سپاس و ستايش مر خداى را كه آفريدگار عالميان است همچنانكه در ابتداى خلق آسمان و زمين ستايش خود فرموده كه الحمد للّه الذى خلق السموات و الارض الآية همچنين بوقت استقرار اهل آسمان و زمين در منازل خويش همان ستايش كرد تا دانند كه در فاتحه و خاتمه مستحق حمد و ثنا او است بيت
در خور حمد و ستايش نبود غير تو كس * هر كجا حمد و ثنائى است ترا زيبد و بس
سورة المؤمن
مكية و هى خمس و ثمانون آية اين سورة اوّل است از حواميم سبعه در تفسير امام ابو الليث رح باسناد او مذكور است كه حضرت رسالتپناهى صلّى اللّه عليه و سلّم فرمود كه هر كه خواهد تا چرا كند در روضهاى بهشت بايد كه حواميم را بخواند در حصن حصين از صحيح مستدرك نقل كرده كه حضرت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلّم فرمود كه به من دادهاند طه و طاسين و حواميم از الواح موسى عليه السلام در معالم ابن مسعود رض رضى اللّه عنه روايت مىكند كه چون در آل حواميم مىافتم گويا كه افتادهام در بوستانهاى بهشت كه به زمين نرم واقع شده و متعجب در ان مىنگرم و ابن عباس رضى اللّه عنه ، فرمود كه لكل شىء لباب و لباب القرآن الحواميم و بعضى از صحابه رض و تابعين قدس سرهم اللحم را عرائس القرآن و ديباج القرآن مىگفتند و باللّه التوفيق
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ - حم
حروف مقطعه بقول بعضى از علماء مقسمبهاند هر حرفى اشارت به كلمه است چنان كه در كلام عرب تعبير مىكنند بعضى از تمام پس اينجا حا اشارت به حكم حق است كه هرگز خط ردّ و منع بران كشيده نشود و ميم ايمائى است بملك او كه گرد زوال و فنا گرد سرادقات آن راه نيابد جواب قسم آنكه
تَنْزِيلُ الْكِتابِ
فرو فرستادن قرآن
مِنَ اللَّهِ
از خداى است
الْعَزِيزِ
كه غالب و قادر است بر تنزيل آن
الْعَلِيمِ
دانا بهآنچه فرستد بر هر كس و در هر وقت
غافِرِ الذَّنْبِ
آمرزنده گناهان مر كسى را كه بصدق گويد - لا إله الّا اللّه محمد رسول اللّه
وَ قابِلِ التَّوْبِ
و پذيرنده توبه از گوينده كلمه توحيد
شَدِيدِ الْعِقابِ
سخت عقوبت مر كسى را كه سر باز زند از گفتن كلمه توحيد
ذِي الطَّوْلِ
خداوند نيكوكارى و بخشش و بزرگوارى
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
نيست هيچ خدائى كه مستحق پرستش باشد مگر او
إِلَيْهِ الْمَصِيرُ
- بسوى اوست بازگشت همه بندگان براى مجازات ايشان .