حنبلى
پيرو طريقهء ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل كه در 164 در بغداد ولادت يافت و در 241 درگذشته و او هم مؤسس طريقهايست كه يكى از اركان چهارگانهء مذاهب اهل سنت است و پيروان او نيز بيشتر در مغرب عالم اسلام بودهاند .
حكماى اسلام
در اصطلاح نخست حكمت را در تبليغ رسالت و تبليغ عقيده به كار بردهاند و سپس آن را معرفت دين معنى كرده و پس از آن در مورد كمال نفس انسانى از راه علم به كار بردهاند . در قرون بعد حكمت را معرفت بهترين چيزها بوسيله بهترين دانشها معنى كرده و يا قبول راه راست و معرفت حقيقت اشياء دانستهاند و پس از آن معنى رايج آن را علمى دانستهاند كه بوسيله آن درصدد تحقيق حقيقت علل و اسباب در حدود قوهء انسانى برآيند و بدين گونه در زمانهاى اخير حكمت را با كلمه يونانى فلسفه مرادف گرفتهاند و حكيم دربارهء كسانى گفتهاند كه در فلسفهء يونان بحث كردهاند .
ماتريديه
پيروان طريقهء ابو منصور محمد بن محمد محمود حنفى متكلم ماتريدى سمرقندى كه از مردم دهى بنام ماتريد يا ماتريت در حوالى سمرقند بوده و در 333 در سمرقند درگذشته است و وى مؤسس طريقهايست در كلام كه نزديك به طريقهء اشعريانست و طريقه تسنن واقعى است و مخالفين جدى شعوبيه بودهاند . ماتريديان مخصوصا در ما وراء النهر بسيار بوده و بيشتر متكلمان آن سرزمين ماتريدى بودهاند .
جهميه
پيروان عقيده ابو محرز جهم بن صفوان ترمذى يا سمرقندى كه در پايان دورهء اموى ميزيسته و چون پيروى از جنبش سياه علمان كرد در سال 128 كشته شد . وى مؤسس طريقهء مستقلى است كه با فرق ديگر امتياز دارد و با عقايد برخى از آنها شريك بوده است ، از آن جمله با مرجئه هم عقيده بوده و ايمان را در قلب ميدانسته و مانند معتزله منكر جنبههاى انسانى خدا بوده است و در ضمن طرفدار عقيدهء جبريان