دهريه
پيروان طريقهاى كه منكر وحدت الوهيت و توحيدند و خلقت و مشيت و اوامر و نواهى دينى را ناشى از ابديت زمان و جوهر و تمام حوادث و وقايع را نتيجهء حركات كرات و افلاك ميدانند . مخالفين اين عقيده هميشه اين كلمه را در مقام توهين بمعنى كافر و زنديق به كار بردهاند . متكلمين اين عقيده را از يونان قديم ميدانند و ايشان را به دو فرقه طبيعيون و الهيون تقسيم ميكنند .
مجوس
اين كلمه معرب كلمهء « مگوش » در فارسى باستان است كه در فارسى كنونى « مغ » تلفظ ميكنند و از زبان آرامى به زبان تازى رفته است . متكلمين دربارهء مجوس اختلاف دارند ، برخى آنها را اهل كتاب ميدانند و برخى نمىدانند و در قرآن نام ايشان با مشركين با هم آمده است و حتى برخى آنها را برزخ در ميان اين دو طايفه دانستهاند و پيامبر مجوس را نبى نميدانند بلكه مبتنى دانستهاند در صورتى كه مشركين پيامبر و كتاب نداشتهاند . ترديد نيست كه چون موبدان زردشتى در ايران همواره از طايفهء مغان بودهاند مقصود تازيان از مجوس همان معتقدين بطريقهء زرتشت است .
ثنويه
معتقدين به دو مبدأ در مقابل موحدين كه معتقد بيك مبدأ و اهل تثليث كه معتقد بسه مبدأ و مشركين كه معتقد به چند مبدأ و ارباب انواع بودهاند و بيشتر مراد از ثنويه كسانيست كه به دو مبدء روشنائى و تاريكى معتقد بودهاند و بيشتر مراد از اين گروه زرتشتيان و مانويان و فرق ديگرى است كه از اين دو تيره اصلى منشعب شدهاند .
جبائى
ابو على محمد بن عبد الوهاب جبائى از متكلمين ايران و از مردم جبا در خوزستان يكى از پيشوايان معتزله كه تربيت شده معتزلهء بصره بود . نخست از شاگردان