ابو يعقوب يوسف شحام بود و پس از و خود پيشواى اين فرقه شد و سرانجام در 303 درگذشت و كتابى در اصول عقايد معتزله نوشته است ، پس ازو پيشرو اين سلسله پسر او ابو هاشم عبد السلام جبائى شد كه از پدر خود معروفترست و در 321 در گذشته است .
مرقيون
يكى از علماى روحانى مسيحى قرن دوم ميلادى بوده است كه از طرف عيسويان بعنوان مرتد تكفير و از حوزهء عيسويت طرد شده و از آن ببعد او بايجاد مذهب جديدى پرداخته است كه اساس آن از آيين مسيحى است با اين تفاوت كه آسمانى بودن قسمت عمدهء عهد عتيق و يك قسمت از عهد جديد را انكار كرده و بثنويت يعنى دو اصل متضاد نور و ظلمت معتقد شده و گفته چون اين دو اصل ضد يكديگرند و اجتماع آنها با هم امكان ندارد اصل ثالث ديگرى كه از جهت مرتبه پستتر از نور و بالاتر از ظلمت است بين آن دو واسطهء آميزش و سازگارى شده و عالم در نتيجهء ابن اختلاط و جمع بوجود آمده است . ( اين قسمت نقل از كتاب « خاندان نوبختى » است . )
منانيه
به ظاهر همان مانويه است كه به دو صانع يا دو اصل يكى نور و ديگرى ظلمت عقيده داشته و هر دو را زنده ميدانند . مذهب مانى از عقايد مرقيون و ابن ديصان اقتباسات زياد كرده و به همين جهة اين دو نفر را پيشقدمان مانى ميدانند . ابن ديصان قائل به دو اصل نور و ظلمت بوده ولى با اين تفاوت كه نور زنده است و ظلمت مرده - نور فاعل خير است به اختيار و ظلمت فاعل شر است باضطرار .
مانى
اساس مذهب مانى همانست كه در بالا اشاره شد يعنى عقيدهء به دو صانع و دو اصل نور و ظلمت است . او حدود ( 216 - 215 ميلادى ) به دنيا آمده و در عهد شاپور اول ظهور كرد و كيشى آورد كه آن نوعى از تصوف است ليكن تصوف مثبت و آميخته به سعى