سخن ما : 1 - اختلاف مفسّرين را در ده آيت اوّل نقل كرديم كه مقصود نقل كار پيغمبر ( ص ) و يادآورى آن حضرت است از چنان رفتار يا نقل كار مردى از بنى اميّه است و يا بگفته ى فيض در تفسير صافى براى عثمان بوده است . و اگرچه آيت اوّل و دوّم نشانه ندارد از كه سخن گفته شده است ولى از آيت سوّم ببعد چند كلمه به صورت خطاب آمده است و ظاهر است در اينكه روى سخن با خود پيغمبر است . بخصوص آيات 5 و 6 و 7 كه نمودار است روى سخن با آنحضرت است « 1 » چون گفته شده است : تو روى بسرمايه دار دارى با اينكه بر تو باكى نيست اگر او تربيت نشود و از پليدى كفر پاك نگردد . و چون كسى جز پيغمبر مأمور راهنمائى نبوده است تا با سرمايه دار سخن بگويد و بر او اعتراض شود كه بر تو باك نيست اگر آن مالدار تربيت نشود . معلوم مىشود كه اين سخن با خود پيغمبر بوده است كه او روى بسرمايه دار داشته است و جهت نزول آيه كه طبرى نقل كرده است نزديكتر بصحّت است .
2 - چون اين سوره بمكّه نازل شده است و از قرينه ى سخن گفتن پيغمبر با سرمايه داران كه گفتهاند اميّة بن خلف بوده است معلوم است نزول اين سوره در دوران اوّل بعثت بوده است كه هنوز رابطه ى پيغمبر با اعراب سخت تيره نبوده است و بآشكار دشمنى نمىكردند . از اين جهت سوره با لحن اعتراض آغاز شده است تا بجهانيان اعلام باشد كه اسلام با شخصيّت و نفوذ سرمايه دارى كارى ندارد و اگر پيغمبر چنين اميدى داشته باشد از اين پس بايد از آن دل بر گيرد كه اين نهضت نو جنبش آدميّت است و سر و كارش با دلها است و آن كور
هامش
( 1 ) اگر صحيح باشد تمسّك بظهور ضمير خطاب ، بايد تمسّك بظهور ضمير غايب هم در « عَبَسَ » و « تَوَلَّى » نيز صحيح باشد . بلكه ظاهر آن است كه مورد از مواردى است كه مثل مشهور « ايّاك أعني و اسمعى يا جاره » صادق است ، مثل اينكه مخاطب شخصى است كه خداوند نخواسته صريحا او راى ملامت كند تا مورد حمله و سرزنش ديگران واقع گردد . ( مصحّح )