حروفى است از اسم خداوند كه رحمان و رحيم باشد 2 - از اسمهاى خداوندى است كه به آن قسم ياد شده است 3 - يكى از نامهاى قرآن است 4 - فقط از حروف هجائى است 5 - اسم شخص است و از ما پوشيده است .
مجمع : اين سوره بمكّه نازل شده است مگر دو آيه از « إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ - تا - لا يَعْلَمُونَ » حسن بصرى گفته است : « سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكارِ » به مدينه آمده است كه دستور به نماز بامداد و شامگاه است كه يقين است نماز در مدينه واجب شد . و شماره ى آيه ها هشتاد و پنج است به حساب قاريهاى كوفه و شام و حجازيها هشتاد و چهار حساب كردهاند ، و در نه موقع ختم آيات مورد اختلاف قاريها است . و مردم بصره هشتاد و دو آيه شمردهاند .
كشف : اين سوره را مؤمن ناميدند چون مؤمن آل فرعون ، در اين سوره نامش آمده است .
تنوير المقباس ابن عبّاس : از سوره هائى كه در آن مؤمن نام برده شده است و همگى بمكّه آمده است ، هشتاد و دو آيه است . و « حم » يعنى فرمان كرد خداوند يا نمودار كرد آنچه را كه تا قيامت پيدا شود .
تفسير لاهيجى : در مصباح كفعمى از امام سجاد عليه السّلام نقل دعائى شده است كه ميفهماند بيشتر حروف مقطَّع اوّل سوره ها سوگند بنام پيغمبر است ، و در معانى الأخبار از سفيان ثورى نقل است كه امام صادق عليه السّلام فرمود : معنى « حم » حميد مجيد است . پس معنى چنين است سوگند بمحمّد كه شما را بيم و نويد ميدهد يا بخداى حميد مجيد كه فرو فرستادن قرآن از سوى خدا است .
كشف نوشته : حاء اشارت است به محبّت و ميم اشارت است به منّت ميگويد :
اى بحاى محبّت من دوست گشته نه بهنر خود ، اى بميم منّت من مرا يافته ، نه به طاعت خود ، اى من تو را دوست گرفته و تو مرا ناشناخته ، اى من تو را خواسته و تو مرا نادانسته ، اى من تو را بوده و تو مرا نابوده صد هزار كس بر درگاه ما ايستاده ما را خواستند و دعاها كردند بايشان التفات نكرديم و شما را اى امّت
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 388
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٨٨