« يُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّه أَكْبَرُ » - الخ « 10 مجمع : يعنى چون كافران نامه ى خود ديدند و از كار خود خبر دار شدند و بدرون آتش رفتند . بر خود خشمناك شدند كه به دنيا بد كردند آنگاه آنها را ملائكه آواز كنند : كه آن روز آمدن پيغمبران و انكار شما بيشتر موجب خشم خدا شد از اينكه اكنون شما خشمناك بر خود هستيد و بلخى اين جمله را چنين معنى كرده است : كفر شما در دنيا و انكار پيغمبران چنان بود كه خود بزرگترين خشم را بر خود فراهم كرده بوديد ولى خشم خداوندى بر شما بيشتر بود از اين گونه خشم خودتان .
« أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ » 11 ابو الفتوح : در معنى جمله خلاف است : 1 - سدّى و جماعتى گفتهاند : يعنى دو بار مرگ ما را رساندى اوّل در دنيا كه عمر ما بسر آمد و بمرديم ، دوّم در گور كه براى حساب زنده شديم دوباره بمرديم و دو بار ما را زنده كردى اوّل در گور زنده مان كردى تا از ما پرسش كنى كار گذشته ى ما را و نوبت دوّم اكنون است كه برستاخيز است ما را زنده كرده اى ، و اين آيت سوره ى بقره « كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ » را نيز همينجور معنى كردهاند 2 - ابن عبّاس و ضحّاك گفتهاند : مقصود اين است كه نوبت اوّل ما را به صورت مرده داشتى كه نطفه اى بوديم در تخم دان پدر يا مادر و نوبت دوّم در دنيا مرگ ما را رساندى كه ترك زندگى كرديم و دو بار ما را زنده كردى اوّل كه از شكم مادر به دنيا آمديم و داراى زندگى شديم و دوّم بار كه در رستاخيز است براى حساب زنده مان كردى .
فخر : بسيارى از علماء به اين آيه استدلال كردهاند كه در قبر آدمى گرفتار پرسش و آزار مىشود ، جواب دادهاند : اوّل - به اين آيه « أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ . . . يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّه » يعنى آنكه بشب زارى مىكند از ترس آخرت و اگر در گور هم گرفتارى بود بايد در آيه يادآورى ميشد و چون نام برده نشده است پس جز پرسش آخرت پرسش و زندگى ديگر نيست . دوّم - در سوره ى - « و الصافّات » از زبان مردم بهشتى نقل شده است كه در آنجا ميگويند : « أفَما
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 390
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٩٠