آيت بعد « بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا » تكرار همين مطلب است كه با آنچه گفتهاند :
اعمال مجسّم مىشود و معتقد بتجسّم اعمال بودهاند مطابق است و ميفهماند كه روز قيامت يعنى همان روز كه نمايان شود در زندگى چه كرده است .
2 - آيت 55 « وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ - الخ » بطورى كه از مفسرين نقل كرديم آنها روى سخن را با مسلمين دانستهاند و مقصود از احسن قسمتهاى مختلف قرآن را گرفتهاند ولى شايد اين سخن با يهود و نصارى باشد نسبت بتورات و انجيل كه احسن است از آنها و يادآورى به آنها شده است كه اگرچه تورات و انجيل هم براى شما آمده است اكنون بهتر از همه قرآن است آن را پيروى كنيد و گر نه برستاخيز پشيمانى داريد و تهديدهائى كه در جمله هاى بعد شده است مثل « يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً » و « يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ » كه اين تهديدها مناسب نيست با حال مسلمان كه قرآن را پذيرفته است بلكه مناسب كسى است كه آنچه از سوى حقّ بوده است بدور انداخته است و از حقّ و حقيقت بر كنار شده است .
3 - آيت 68 جمله ى « فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّه » يعنى مىميرد آنكه در آسمان و زمين است مگر آنكه خدا بخواهد ، اين استثنا و جدا كردن آن را كه خدا بخواهد و بسرنوشت كرده باشد نشان ميدهد كه مرگ و رستاخيز يكبارگى نيست و حوادث جوّى موجوداتى را نابود مىكند و باز فيض منقطع نيست و مردمانى آفريده بر جاى هستند و باز گردش عالم روش خود را دنبال مىكند و صفحه ى روزگار از نسل آدميزاد پاك نميشود .
4 - آيت 71 جمله هاى « قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ » - الخ « صريح است در اينكه مأموريت پيغمبران و بيم و نويد آنها در برابر مشيّت و تقدير ازلى و سرنوشت آدمى اثر ندارد « 1 » و در پايان كار ، كج انديشان ، خود اقرار ميكنند
هامش
( 1 ) صراحتى كه مؤلَّف - رحمه اللَّه - گفته است هرگز در اين آيه ديده نمىشود ، و معنى « كلمة العذاب » چنان كه مفسران گفتهاند قول پروردگار است كه فرمود : « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ » نه اينكه مشيّت ازلى بر اين قرار تعلَّق گرفته باشد كه جماعتى را چنان بيافريند كه فرمان انبياء را نپذيرند يا قدرت آن را نداشته باشند ، بلكه مشيّت او تعلَّق بر اين گرفته كه جماعتى كه با قدرت و توانائى پذيرفتن حقّ زير بار حقّ نروند آنها را عذاب كند . ( مصحّح )