شكوفه ى درخت زقّوم بسر شيطان چند مناسبت است : 1 - برسم خود اعراب گفته شده است چون آنچه را كه ميخواستند زياد زشت بشمارند ميگفتند : گويا شيطان است . 2 - مارى تاجدار و زشت بوده است بنام شيطان كه به آن تشبيه شده است . 3 - گياهى است معروف برؤس الشّياطين كه زشت است و ميوه ى زقّوم به آن همانند شده است .
« لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ » 67 مجمع : يعنى براى مردم جهنّم روى درخت زقّوم آميخته اى است از آب داغ كه آميخته مىشود اين خوراك به آن آب .
طبرى : ابن عبّاس گفته است : يعنى نوشيدن آب داغ روى زقّوم .
ابو الفتوح : شربتى دارند آميخته از حميم و حميم آبى است كه گرمى آن سوزان است و مردم روى آن طعام از اين شراب ميخورند .
سخن ما : آغاز سوره با سوگند بفرشتگان و موجودات آسمانى سر سپرده جورى زمينه سازى شده است كه چون به گوش رسد مجال انديشه و انكار ندهد . و به همين روش سخن از شيطان كه عرب از آن ترسناك بوده است بميان آمده است و هم از شهب و آتشهاى شبانه ى بيم آور در آسمان كه اين يك وسيله ى راندن آن ديگرى نشان داده شده است تا مقام قدرت و برترى بر آفرينش بجلو چشمها بيايد و خود را در برابر آن بيچاره بيابند . و البتّه اين آيات نه براى شناساندن ملك و شيطان است و نه براى درس علم هيئت و حوادث جوّى كه از هر يك جداگانه طبق قوانين آن بحث شود . پس آنچه از ظواهر اين آيات بر خلاف اصول علمى مشاهده شود نبايد از ديده ى بحث علمى نگاه كرد بلكه بايستى ديد : طرف سخن كى است و هدف چيست ؟ و بسيار روشن است كه براى مردم بيابانگرد و گردنفراز بايستى راه تربيت و تسليم بمصالح اخلاقى و اجتماعى دنبال شود نه گفتن و نوشتن اصول هيئت و نجوم از اينروست كه با كمال آزادگى از قيد قوانين علمى نجوم و ستاره شناسى سخن جورى آغاز شده و بانجام رسيده است كه مردم بدخيم و بد خو سر تسليم فرود آرند .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 290
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٢٩٠