است حتّى امروز هم مىتواند در طرز انديشه و تغيير افكار ملّتها مؤثر باشد . اولين شعر مهمى كه اقبال در مجمع بزرگى قرائت كرد در جلسهء سالانهء انجمن حمايت اسلام لاهور به سال 1216 بود . اين منظومه به نام نالهء يتيم سروده شد . سال بعد خطابه يتيم را در هلال شب عيد فطر ، در همان محفل قرائت كرد .
او در سال 1314 تحت تعليم و ارشاد سرتوماس آرنولد به اخذ درجهء فوقليسانس در فلسفه نايل شد .
همانطور كه در اقبالشناسى نوشتهام اقبال در طول مدتى كه منتهى به اين دوره شد خوشبختانه از نفوذهاى متنوعى برخوردار بود كه مهمتر و مؤثر از همه ، تأثيرات اخلاقى پدر و مادرش بود . پدرش مردى عفيف و باتقوا و بسيار دانشدوست بود و به همين مناسبت دوستان دانشمند متعددى داشت كه اغلب در همان محل كسب و كار وى دور هم مىنشستند و با يكديگر به بحث و تحقيق مىپرداختند . اقبال غالباً در اين مجالس مباحثه شركت مىجست و با كمال آرامش خاطر به سخنان آنان گوش مىداد . اين مباحثات و مناظرات عشق تعليم و تحقيق و مطالعه را در وجود او برمىانگيخت .
مادر اقبال زنى آرام بود و از آن خانمهاى قديمى و بسيار مذهبى و مقدس . اقبال به مادرش علاقهء فراوان داشت و تأثير تربيت اخلاق او در طرز روش و رفتار فرزند جوانش را فقط از منظومهاى كه هنگام وفات مادرش سروده و صفاتش را ستوده است مىتوان قضاوت كرد .
اين شاعر بزرگ هميشه نسبت به اسلام عشق مىورزيد . او در سال 1930 به رياست جلسهء حزب مسلّم ليگ انتخاب شد . اقبال در سخنرانى خود در شهر اللَّهآباد به عنوان رييس جلسه ضمن طرح مسألهء هندو و مسلمان گفت : « من قبلًا معنى مذهب را تا جايى كه با
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 563
مساهمون: أحمد أمين
ص٥٦٣