حس تشخيص و نيروى روحانيت ، تغييرات و تبديلاتى ايجاد مىكند ، تا اينكه بشريّت از حالت توحش و بربريت در گذشته به جهان تمدن قدم مىگذارد . ولى حقيقت امر اين است كه پسيكولوژى ، يا روانشناسى مذهبى بيش از هر عاملى ، به طرقى كه در اين عصر و زمان مورد بحث است ، ما را به مسألهء زمان و مكان كه اصطلاحاً به جايگاه تعبير مىشود نزديك مىكند ، به طورى كه اين موضوع از طريق دريافتهاى عراقى و خواجه محمد پارسا در دسترس مطالعهء ما قرار گرفته است .
نظر عراقى را دربارهء نظامات زمان قبلًا توضيح دادهام ؛ اينك خلاصه نظر او را دربارهء مكان توضيح مىدهم .
به گفتهء عراقى ، وجود نوعى مكان در ارتباط با خدا ، از توجّه به چند آيه قرآن ، ظاهر و آشكار مىشود ، به اين شرح :
« أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُم » « 1 »
آيا نديدى كه آنچه را در آسمانها و زمين است خدا مىداند ؟ هيچ سه نفرى نيستند كه با يكديگر سرگوشى كنند مگر اينكه خدا چهارمشان باشد و هيچ پنج نفرى نيستند مگر اينكه خدا ششمشان باشد ، نه كمتر از آن و نه بيشتر از آن ، مگر اينكه هر جا باشند خدا همراه آنهاست .
« وَ ما تَكُونُ في شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ
هامش
( 1 ) . سوره المجادله ، آيه 7 .