نظر استاد « عبدالباقى »
قبل از ورود افغانى به « مصر » آثار وجودى او در شرق اسلامى ظاهر شده بود ، و به هر حال ، موقع و سر موعد رسيد . آمد تا براى رسالت بزرگ شرق « مجددى » باشد و افتخارات ريشهدار شرق و تمدن عظيم آن را تجديد كند . جمالالدين آمد تا زمين مرده را زنده كند و نفوس خوابيده و مهملى را برانگيزد و تختهاى بلند استبداد را تكان دهد ، با استعمارى كه پايههاى آن استوار شده ، و قدرت و سيطرهء آن همهجا را گرفته بود ، بجنگد . جمالالدين در « افغانستان » رشد كرد ، « 1 » سپس به « هند » مهاجرت نمود و در آنجا سروصدايى به راه انداخت و آتش انقلاب را برافروخت ، سپس به « ايران » آمد و حيات و حركت را در آن كشور برانگيخت و سپس به « عراق » و « حجاز » مسافرت كرد و آثار خودش را در آنجا گذاشت و شاگردان او افكارش را پذيرفتند و در آنجا نيز موج انقلاب به وجود آمد و فوراً آغاز كرد .
« نفرت او از انگليس جزء اصلى شخصيت او شده بود و او به تجربه دريافته بود كه انگليسىها ، عداوت شديدى را نسبت به مسلمين در دل دارند و به شدت علاقمندند كه كشورهاى اسلامى را خوار و ذليل كنند و در نتيجه ، يكى را پس از ديگرى ببلعند و انگليسها كسانى هستند ، كه براى رسيدن به مقصود و هدف خود از هيچ وسيلهاى احتراز ندارند و هيچ مبدأ و اصلى از مبادى و اصول را محترم نمىشمارند و بيشتر از هر چيزى در اين باره به ظاهرسازى و
هامش
( 1 ) . مولد و منشأ اين مرد بزرگ و با شواهد تاريخى در اسدآباد همدان بوده است . ( مترجم