جمالالدين افغانى ، كه به تدريس بخشى از علوم عقلى مشغول شد . . . و طلاب در اوقات تعطيل كه به شهرستانهاى خود مىرفتند معارفى را كه از او كسب كرده بودند ، نقل مىكردند و نشر مىدادند و كسانى كه به ملاقات اين مرد نايل مىشدند ، مطالبى را كه از او مىشنيدند ، به محلات خود مىبردند و به مردم مىرساندند ، در نتيجه ، مشاعر بيدار و عقول زنده شد و ظلمات غفلت خفيف و سبك گرديد » .
علامه « حيدر بامات » هنگامى كه آثار ورود سيّد جمالالدين را به « مصر » تشريح مىكند ، مىگويد : « . . .
از هندوستان و مصر و آستانه عبور كرده و در شهر قاهره به سال 1871 مستقر مىشود و هشت سال اقامت مىكند و در زندگى پرتحرك جمالالدين اين هشت سال از ساير ادوار عمرش ثمر بخشتر بود ، با اين بيان كه منزل شخصى او به صورت مدرسهاى درآمد ، و در اين مدرسه دروسى از مذاهب كلامى و فلسفى اسلام القا مىكرد و ضمن تعليم و تدريس علوم اسلامى خالص ، افكار سياسى خود را كه از روح زمان درك كرده بود ، بيان مىكرد و از آن گذشته تمام نيرو و قدرت خود را در بيدار كردن تمايل مردم به نظامات آزاد و تصميم بر نجات دادن كشور مصر از نفوذ بيگانگان ، مصرف مىكرد . آثار تبليغات او در طبقات تحصيلكرده و تربيت شدهء مصر به حدى بود كه به جنبش ملى سال 1882 و قيام اعرابى پاشا و بمباران اسكندريه منتهى گرديد » .
و باز مىنويسد :
« جمالالدين مردى بود عالم و فيلسوف و نويسنده و با جريانات فكرى جهانى عصر خود مربوط ، به حدى كه به جميع اطراف و
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 142
مساهمون: أحمد أمين
ص١٤٢