فريد و مصطفى كامل - شاگردان و اصحاب « شيخ محمد عبده » بودند ، و همچنين ساير پيشوايان فكر جديد كه در كشورهاى عربى پراكنده شدند و پرچم مبارزه و آزادى خواهى ملّت عرب را در قبال استعمار و در برابر علل و موجبات استبداد عثمانى بر دوش گرفته و به اهتزاز درآوردند ، از همين گروه بودند . . . ! »
ملاحظه مىنماييد مؤلف كتاب مزبور ، محقق مصرى به صراحت تمام ، مقام سيّد جمالالدين را به عنوان « مصلح مبتكر » ستوده و آثار وجودى مرحوم شيخ محمد عبده را با آن همه اهميت و تأثير ، محصول حلقهء درس يا مكتب فكرى سيّد بزرگ دانسته و چهرهء مرحوم شيخ را در قبال مكتب فكرى سيّد جمالالدين نظير چهرهء افلاطون در برابر مكتب سقراط تصوير كرده است .
و باز همين مؤلف و محقق در همان كتاب ، بيان ديگرى را از مرحوم « دكتر احمد امين » نقل مىكند به اين شرح : « در اواخر دوران تحصيل شيخ محمد عبده در الازهر ، پس از طى دوازده سال كه به سال 1294 ه . منتهى مىشود ، تأثير سيّد جمالالدين افغانى در روح و عقل او به حدى بود كه او را به حركت و جنبش جديدى وادار كرد . آنگاه مرحوم « دكتر احمد امين » در وصف سيّد جمالالدين چنين مىگويد :
« كان شعلة زكاء ، و قوّة هائله ، متحركه لا يمسها ماس الا شحن من كهربائيه على الفور ! كان دائم التفكير ! دائم القول ، لمن يفهم و لمن لا يفهم ؟ دائم النقد ! دائم الحركه و الثوره و الهيجان فى المطالبه بالحقوق .
حيث حلّ رأيت ثوره تشتعل و افكارا تهيج و مطالب تطلب . فالحكومت تضطرب . وقد حدّد غرضه فى الحياة و وهب للوصول اليه ، و هو انهاض « الدول الاسلاميه من ضعفها و تبصير شعوبها ، بحقوقها و رفع نيران الا
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — صفحة 139
مساهمون: أحمد أمين
ص١٣٩