دوش گرفته بودند ، عبداللَّه نديم ، مصطفى كامل و فريد بودند و بعد از آنها « زغلول » . اين آقايان راه دعوت و تبليغ سيّد جمالالدين را در پيش گرفته بودند و اسلوبهاى مفيد و سازنده را در نظر داشتند و چه بسا كه بسيارى از سبكها و وسايل و اسلوبهاى غرب را براى وصول به هدف ، مورد استفاده قرار مىدادند .
اين بود وضع مصر و ساير كشورهاى شرقى كه يك دسته از رهبران ، پرچم اصلاحات فرهنگى و دستهء ديگر ، پرچم سياسى را بر دوش گرفته بودند ، كه ذكر آن به طول مىانجامد . بارى اگر مرحوم سيّد از قبر برانگيخته مىشد ، قطعاً سيرهء امروز شرق را مىپسنديد و شكرگزارى مىكرد - گو اينكه به احتمال قوى از كندى و نقض فعّاليّتهاى فعلى راضى نباشد - زيرا آن مرحوم داراى مزاج حادى بود كه براى اصلاحات به سير و حركت عادى ، يعنى پياده رفتن و حتّى به ترن و خط آهن راضى نبود ، بلكه سير با هواپيما و جنگ با تانكها ! مورد پسند او بود ! « 1 »
شيخ محمد عبده در وصف مرحوم سيّد گفته است :
« براى رسيدن به هدف سياسى ، بىنهايت جسور و بلند پرواز است ، همين كه از دور برقى به نظرش مىرسد ، با عجله و سرعت به سوى آن مىرود ، تا از آن بهرهمند شود و چه بسا اتفاق مىافتد كه
هامش
( 1 ) . گو اينكه اينجا اقتضا ندارد ، راجع به اختلاف بين دو شخصيت بحث كنم ، ولى وظيفه حكم مىكند كه با سكوت برگزار نشود ، اينكه دكتر احمد امين مغلطه معاويه را قابل توجّه دانسته بسيار شگفتانگيز است ! زيرا اوّلًا بايد پرسيد : معاويه چه كارى به حق دارد ؟ و ثانياً مگر مسأله شوخى است ؟ . . . اگر معاويه چنين حرفى زده چه ارزش دارد كه تكرار شود ؟ در صورتى كه قرآن مىگويد : « فماذا بعد الحق الا الضلال » . به هر حال بسيار اسفآور است كه مردى مانند « دكتر احمد امين » به چنين مسأله صريح و واضحى توجّه ندارد . ( مترجم