تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّماواتِ الْعُلى
« 1 » .
« الف » در فاصله تكرار شده است كه متجانس است . همچنين آيات
وَ الطُّورِ . وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ . فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ
« 2 » . اين حروف را متماثل مىنامند . « 3 »
2 . براساس حروف نزديك به هم ، مثل ميم و نون ، در آيات
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ . الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
. يا مثل دال و باء در آيات
ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ . بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِرُونَ هذا شَيْءٌ عَجِيبٌ
« 4 » . در اين تقسيمبندى ملاحظه مىشود كه فاصلهء قرآنى فراتر از سجع است ؛ چون سجع تنها در قسم اول جاى مىگيرد ؛ حال آنكه فاصله شامل حروف نزديك به هم و وقف هم مىگردد . بههمين جهت قرآن از سجع و شعر فراتر است .
تقسيم دوم براساس مقطعها كه بر دو نوع است :
الف . آنهايى كه ويژهء وزن و حرف فاصله است و در آن به وزن كلمهاى كه فاصله واقع شده است و همچنين حرف روى آن توجه مىشود . اين قسم پنج نوع دارد :
1 . متوازى : يعنى دو كلمه در وزن و حرف برابر باشند . مثل
فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ . وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ
« 5 » .
2 . متوازن . مبنى بر رعايت وزن در مقطعها مىباشد ، مثل
وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ
« 6 » .
3 . مطرف : دو فاصله در حروف با هم سازگار باشند ، مثل
ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً . وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً
« 7 » .
4 . مرصع : دو مقطع در سه چيز ( وزن ، حرف و تقابل مقطعها ) با هم سازگارى دارند . گفته شده است اين نوع در قرآن نيامده است ، چون در آن نوعى تكلّف وجود دارد . برخى هم گفتهاند مثل آيات
إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ . وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ
« 8 » . اما تكرار
هامش
( 1 ) طه : 1 - 4 .
( 2 ) طور : 1 - 3 . النكت ، ص 90 .
( 3 ) البرهان ، ج 1 ، ص 72 .
( 4 ) ق : 1 و 2 . النكت ، ص 90 .
( 5 ) غاشية : 13 و 14 .
( 6 ) غاشية : 15 و 16 .
( 7 ) نوح : 13 و 14 . البرهان ، ج 1 ، صص 75 - 76 .
( 8 ) انفطار : 13 و 14 .