به واسطهء مردى از ايشان از دوردست آمده در كار نيست ، چنانكه در آيهء سورهء يس مىباشد .
نوع چهارم : آنچه كه در يك آيه مقدم و مؤخّر شده است
« 1 » :
علت اين نوع تقديم و تأخير توجه به مقام مقدم و مؤخر بهطور يكسان است ، چون يكى از دو حالت است . به معناى ديگر اين نوع در ضمن نوع اول است و همان چيزى است كه مقدم شده و مورد توجه است . اما فرق بين اين دو آن است كه در اين نوع ، تقديم و تأخير در يك آيه وجود دارد و آغاز و پايان به آن است .
مثلا در آيهء
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
« 2 » ، كه تجارت را در ابتداى آيه به لهو مقدم نموده و در پايان آن مؤخر كرده تا آغاز و انجام به خاطر توجه به آن باشد . اما اين توجه عام است و لازمهاش ذكر سبب در هر دو موضع است و شايد علت تقديم تجارت بر لهو آن است كه توجه مخاطبان را جلب كند و اين چيزى است كه بافت بر آن دلالت دارد .
فرمود :
فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ
« 3 » . دستور داده شد پس از گزاردن نماز در زمين پراكنده شوند و با سفارش به ذكر بسيار در پى سود برآيند . « 4 » آنگاه فرمود :
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها
. و تجارت و لهو را با هم آورده و تجارت را مقدّم كرده ، چون به تجارت توجه دارند نه لهو كه با طبل و پايكوبى به سراغ چهارپايان تجارت رفتن . « 5 » . نظم هم اين توجه را با ذكر ضمير تجارت در اليها كمك مىكند و آن را نشانهء ضمير محذوف لهو قرار داده است . اما تقديم لهو بر تجارت در پايان آيه از باب اوج گرفتن از امر پست به بالا مىباشد تا با بافت امر در آيهء
قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ
تناسب داشته باشد .
هامش
( 1 ) البرهان ، ج 3 ، ص 286 .
( 2 ) جمعه : 11 .
( 3 ) جمعه : 10 .
( 4 ) الكشّاف ، ج 4 ، ص 106 .
( 5 ) همان .