از جمله كتاب مباحث فى علوم القرآن از دكتر صبحى صالح كه در فصلى از آن به جنبهء هنرى پرداخته و آن را « عنصرى مستقل مىشمارد كه براى اثبات ايدهء اعجاز و جاودانگى قرآن با سبك غالب و چيره كافى است . اما آنچه كه با اين عنصر زيباشناختى مثل اغراض دينى و علمى يا اشتمال بر علوم دينى ، قانونگذارى و تخصصى بر بشر مجهول است و روزگار از إبطال آن ناتوان است ، همگى از امورى مىباشند كه راهى به انكار آن نيست و دلايل و براهين بىشمارى بر آن اقامه مىشود ؛ اما بيشتر در حوزهء فلسفهء قرآنى است تا بلاغت آن . در ضمن موضوع مبارزهطلبى با فصيحان عرب هم نيست بلكه قرآن عربها را در سبك خود به مبارزه فرامىخواند كه يا تعبيرى مثل تعبير آن بياورند و يا به اوج تصويرگرى آن برسند . » « 1 »
وى پژوهش جديدش با صبغهء روح قديم را بر نقد برداشت متأخران ، مثل سيوطى ، در جايگاه زيبايى سبك قرآنى بنا كرد و نقد وى بر آنان اين است كه سخت شيفتهء شاخه شاخه كردن و باببندى و استنباط قواعد بلاغى بسيار از شواهد اندك بودهاند . از جمله نقد وى بر برداشت سيوطى از تشبيه قرآن است . كافى است اشاره كنيم كه نقد وى از سيوطى در حقيقت نقد او از مطالبى است كه وى از پيشينيان گردآورى كرده است .
مثلا در آيهء
إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
. « 2 »
سيوطى مىگويد : « اين آيه ده جمله است كه تركيب از مجموع آن حاصل شده است بهگونهاى كه اگر چيزى از آن حذف شود در تشبيه خلل ايجاد مىشود ؛ چون مراد تشبيه وضع دنيا در سپرىشدن سريع و زوال نعمت آن و فريفته شدن مردم به آن به وضع و حالت آبى است كه از آسمان فرود مىآيد و انواع گياهان را مىروياند و با
هامش
( 1 ) مباحث فى علوم القرآن ، ص 320 .
( 2 ) يونس : 24 .