جانها آن را حس مىنمايند ، انگيزهء بررسى جايگاههاى زيبايى و نهانىهاى آن در سبك معجزهآساى آن بوده است .
علىرغم حيرت دانشمندان در برابر بلاغت ويژهء چيره بر ديگر بلاغتهاى قرآن « 1 » تنها به چيرگى و برتريى كه جانشان حس مىكرد بسنده نكردهاند بلكه كوشيدهاند تا آنجا كه در توان دارند وجوه بلاغت آن را استنباط نمايند تا به معرفت بسيارى از جنبههاى زيبايى و ويژگىهاى ممتاز آن دست يابند . « 2 »
بلاغت عبارت و بلاغت نظم
اعتقاد به اينكه علت اعجاز ، ويژگيهاى خاص سبك قرآن مىباشد ، اين سبك را ملاك پژوهش و بررسى آن ويژگىها قرارداد و رويكرد فنى بررسى سبك معجزهآسا را به دو سمت سوق داد :
1 . جنبهء بلاغت عبارت كه در فراچنگ آوردن موضع بلاغت به دور از سبكهايى كه حاصل آن است تجلّى مىيابد و نتيجه اين مىشود كه اعجاز قرآن را مىتوان در بلاغت عبارت يا به قول رمّانى نكتهها « 3 » ، محصور كرد .
2 . جنبهء بلاغت نظم كه بر وحدت متن و پيوند موجود بين اجزاى آن تكيه دارد كه بلاغت از عهدهء آن برنمىآيد . اين جنبه از نكتههاى محدود و بريده از بافت آن فراتر مىرود و به تماميّت متن مىرسد . « 4 » البته آميزش اين دو جنبه را در مراحل نخستين رويكرد هنرى ملاحظه مىكنيم و در بحث جاحظ خود را نشان مىدهد كه زمينهساز بسيارى از مسائل بلاغت اعجاز بوده است . آن طعنهايى كه جاحظ از طاعنان و تشكيك اهل تشكيك در سبك قرآن يافت وى را به كشف موقعيّتهاى اعجاز سوق داد . اين براى ما در بررسى روند رويكرد هنرى مفيد است ، چون پرداختن به پاسخ شبههها و طعنهها جنبهء ديگرى از جنبههاى اعجاز است . وى
هامش
( 1 ) بيان الإعجاز القرآن ، ص 24 .
( 2 ) البيان العربى ، ص 33 .
( 3 ) النكت ، ص 69 .
( 4 ) مساهمة فى التعريف ، صص 93 - 94 .