ابن قتيبه ( درگذشتهء 276 ه ) به راه ابو عبيده در رويكرد زبانى گام نهاد و از دستاوردهاى پژوهش وى در دفاع از سبك قرآنى در برابر طعن كافران ، بهره برد . اين نمايانگر مرحلهء دوم رويكرد زبانشناختى است .
مرحلهء دوم
ابن قتيبه ، در كتاب تأويل مشكل القرآن ، تصويرى روشن از نشانههاى تحوّلى كه بر بررسى اعجاز قرآن عارض شده است به ما مىنماياند . اين بررسى شكل دفاع از قرآن و بطلان سخنان دشمنانى را به خود گرفت كه تيرهاى مسمومشان را براى انتقام از قرآن به سوى آن روانه كرده بودند . « 1 »
اهميت تلاشهاى ابن قتيبه در اين نكته خود را نشان مىدهد كه وى بررسى خود را در سبك قرآنى به ترتيب اولويت مرتب نمود تا در برابر تلاشهاى تشكيك و تحريف به سبك قرآن ممانعت ايجاد نمايد ، كه خود گام مهمّى به شمار مىآيد و زمينهساز ظهور آثار بعدى در بررسى اعجاز بلاغى گشت . « 2 » از آنجايى كه ابن قتيبه در رويكرد زبانشناختى حركت مىكند ناگزير بايد از پيشينيان خود در اين رويكرد متأثّر بوده و حتما بايد بر آن چيزى مىافزود و از همهء آنها در هدف خود كه به خاطر آن كتاب را نوشت ، بهره مىگرفت .
تأثير ابو عبيده بر او آن است كه در كتابش فراوان از وى بهره برد و گاه به اشاره و گاه بدون اشاره به انديشهء وى استشهاد مىكند . « 3 »
روشنترين چيزى كه آن دو را كنار هم مىنشاند مسألهء مجازهاست كه تأثيرپذيرى ابن قتيبه از ابو عبيده در آن روشن است . وى به بررسى آيات مشكل ، كه ابو عبيده آن را مجاز مىناميد ، پرداخت . مىگويد : « عربها در كلام خود مجاز دارند و معنايش روشهاى كلام است . در آن استعاره ، تمثيل ، قلب ، تقديم ، تأخير ، حذف ،
هامش
( 1 ) تطور دراسات إعجاز القرآن ، ص 237 .
( 2 ) التفكير البلاغى ، ص 341 .
( 3 ) تأويل مشكل القرآن ، صص 15 ، 100 ، 152 ، 177 ، 178 ، 189 ، 279 .