است « 1 » و اين مقيّد ساختن مطلق است .
دربارهء تخصيص دادن عام زركشى چنين مىگويد « 2 » : « به صفت عام استدلال نمىشود هرگاه مقيّد نمودن عدم تعميم ظاهر نشده باشد كه آن هم از بافت فهميده مىشود و لذا شافعى گفته است : لفظ ، مقصودش روشن و در غير مقصودش احتمال دارد . »
از نمونههاى تخصيص دادن امر كلّى و عام آيهء
« وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً »
« 3 » مىباشد كه « متعمّدا » تخصيص « من » است كه عام مىباشد و مقيّد نمودن امر مطلق مثل آيهء
« أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ »
به
« إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ »
« 4 » .
بنابراين اگر بافت نباشد ، نمىتوان بر اين معانى تفصيلى و احكام آنها استدلال نمود و لذا اصوليون در اين باب به بررسيهاى فراوانى دست يازيدهاند .
6 - تنوّع معنا
از نمونههاى دلالت بافت بر تنوّع معنا آيات زير است :
« ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ
وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ »
« 5 » ، و
« فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ »
« 6 » ، و
« وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ »
« 7 » .
انواع مذكور بعد از الفاظ عامى چون ( أزواج ، جنّات و زرع ) بر تنوّع معناى مراد از آن واژگان به انواع مختلفى از حيوان و نبات دلالت دارد ؛ مثلا « ازواج » يك لفظ است كه بر
هامش
( 1 ) - البرهان ، ج 2 ، ص 16 .
( 2 ) - همان ، ج 2 ، ص 18 .
( 3 ) - نساء ( 4 ) ، آيهء 93 : و هركس كه عمدا مؤمنى را بكشد .
( 4 ) - مائده ( 5 ) ، آيهء 1 : جز آنچه حكمش بر شما خوانده مىشود .
( 5 ) - أنعام ( 6 ) ، آيهء 143 و 144 : ( هشت فرد آفريد و بر شما حلال كرد : از گوسفند دو تا و از بز دو تا ) ( و از شتر دو ، و از گاو دو ) .
( 6 ) - مؤمنون ( 23 ) ، آيهء 19 : و انگور پديدار كرديم كه در آنها براى شما ميوههاى فراوان است .
( 7 ) - أنعام ( 6 ) ، آيهء 141 : و اوست كه باغهايى با داربست و بدون داربست و خرمابن و كشتزار با ميوههاى گوناگون آن و زيتون و انار ، شبيه به يكديگر و غير شبيه پديد آورد .