اگر تجارتى كه از بين رفتنى نيست امر محبوب و دوست داشتنى باشد نه امر بيمناك ، پس « رجاء » در اينجا به معناى اصلى خودش آمده است .
از آيهء پيشين چنين به نظر مىرسد كه نوعى از إشكال در تعيين دلالت وجود دارد . و آن اينكه ما در قرائتمان از آيات به قواعد زبانى در فهم تسليم نمىشويم تا آن را بر متن تحميل نماييم ، بلكه به چيزى نظر داريم كه خود واژگان متن ما را هدايت مىكند و با آن تركيب شده است .
امّا در آيات 7 تا 11 ظاهرا دليل لفظى يا معنوى وجود ندارد و ما را به برگرفتن يكى از دو معنا كمك نمىكند و لذا اكنون در انتظار برخى ملاحظات هستيم و سپس سخن پايانى در آن را به مقايسه آن با آيات مجموعهء ( ب ) و بافتهاى منفى وامىگذاريم .
1 - مفعول « رجاء » در شمارهء 7 و 8 همان لفظ جلاله است كه « اليوم الاخر » به آن عطف شده است .
2 - تكرار تركيب به لفظ « لمن كان يرجوا اللّه و اليوم الآخر » در شمارهء 7 و 8 .
3 - مفعول « رجاء » در شمارهء 9 و 10 با اختلاف مضاف اليه يكى است : « لقاى ربّه » در آيهء 9 و « لقاء اللّه » در آيهء 10 .
4 - مفعول « رجاء » در شمارهء 11 هم « اليوم الاخر » است .
بنابراين نوعى وحدت موضوعى ميان آيات پنجگانه وجود دارد كه در حاصل معنايى مفعول « رجاء » يعنى روز قيامت نمايان است و يا امرى است كه در روز قيامت رخ خواهد داد و يا لقاى خداوند سبحان است ؛ اين حاصل معنايى را در هفت آيهء گروه دوم با بافتهاى منفى مىيابيم ؛ ملاحظه مىشود كه مضاف اليه لفظ « لقاء » هرگز لفظ جلاله نيست و مثل آيهء 9 و 10 « ربّه » هم نيست ؛ و مفعول « رجاء » هم مثل آيهء 7 و 8 از مجموعهء الف ، لفظ جلاله با بافتهاى مثبت نيست كه مفسّران ترجيحا آن را به معناى طمع و انتظار خير تفسير كنيد ؛ على رغم اينكه شباهت بافتهاى موضوعى موجود در اينها ، همه آيات 7 تا 11 و آيات هفتگانه از مجموعه ( ب ) مىباشد .
اين ملاحظه ما را به آيات مجموعهء ( ب ) مىرساند ، جايى كه بافتهاى منفى وجود دارد و مفسّران لفظ « رجاء » در هشت آيهء آن به معناى خوف تفسير كردهاند .
الوجوه والنظائر في القرآن الكريم ( بررسى زبانشناختى وجوه و نظاير در قرآن ) ( فارسى ) — صفحة 164
مساهمون: سيد حسين سيدى
ص١٦٤