من ربّك ترجوها » ، « يرجون رحمة اللّه » ، « يحذر الأخرة و يرجو رحمة ربّه » ، « يرجون رحمته و يخافون عذابه . . . پس مفعول ( رحمة ) براى فعلى به معناى خوف نمىتواند باشد ؛ چون رحمت خداوند منشأ ترس موجودى نيست بلكه مايهء اميد مؤمنان در هر دينى است ؛ همچنين « رجاء » هم بنا به نظر مفسّران به معناى خودش آمده است ؛ يعنى به معناى رايج آنكه همان آرزو و انتظار خير و نيكى داشتن مىباشد .
آيهء پنجم در همين مجموعه ، آيهء
« وَ لا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً »
« 1 » ، مىباشد ؛ آيه در بافتى آمده است كه خداوند در آن مؤمنان مجاهد را خطاب قرار مىدهد و مسبوق به احكامى در تفصيل نماز وحشت مىباشد ؛ آنگاه اين آيه بعد از پايان يافتن نماز براى تشويق آنها و ترغيب به جنگ با كافران آمده است .
لفظ « رجاء » دو بار آمده است كه اولى آن منفى و دومى منفى است و بخشى از تشويق مؤمنان است ؛ انديشهاى كه اين تشويق بر آن مبتنى است ، همان درد و رنجى است كه از حيث روحى و جسمى در جنگ نصيب مؤمنان مىشود و به كافران هم رنجى خواهد رسيد ؛ چون ضررهاى جنگ هميشه بين دو طرف درگير مشترك است و دو طرف در عنصر سلبى مساوىاند ؛ امّا آنچه كه مشترك نيست همان ايمان است كه كفهء مؤمنان را سنگين مىسازد و بهتر است كه از نظر روحى به آن تكيه كنند ؛ چون ايمان آنها براىشان آرزوى رحمت و مغفرت است كه مشركان نظير آن آرزو ندارند ؛ « 2 » آنها با اين ايمان بر دشمنشان پيروز مىشوند ؛ پس « رجاء » در اينجا براى مؤمنان مثبت و براى كافران منفى است ؛ يعنى دو طرف در عنصر ايجابى كه از عوامل پيروزى است ، مساويند و لفظ « رجاء » در بافت بزرگداشت و تقويت
هامش
( 1 ) - نساء ( 4 ) ، آيهء 104 : و در تعقيب گروه ( دشمنان ) سستى نورزيد . اگر شما درد مىكشيد آنان ( نيز ) همانگونه كه شما درد مىكشيد ، درد مىكشند و حال آنكه شما چيزهايى از خدا اميد داريد كه آنها اميد ندارند و خدا همواره داناى سنجيده كار است .
( 2 ) - در سيرهء پيامبر ( صلى اللّه عليه و إله و سلم ) آمده است كه پيامبر به عمر فرمان داد كه به مشركان بگويد : « اللّه مولانا و لا مولى لكم » كه پاسخى باشد به سخن ابو سفيان كه مىگفت : « لنا العزّى و لا عزّى لكم »