انگيزهء اين انديشه مىباشد . امور معطوف سه چيز هستند :
1 - إجتنبوا : بنا به دلالت فعل ، نهى است .
2 - لا تجسّسوا : به واسطهء ادات « لا » نهى است .
3 - لا يغتب : به واسطهء ادات « لا » نهى است .
آنچه از اجتناب مراد شده است ( مفعول آن ) خود نوع سومى از برخوردها ميان مردم است كه ارزش سلبى و هماهنگ با ارزش سلبىاى است كه تجسّس و غيبت حامل آن هستند « 1 » .
در آيهء
« وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ »
« 2 » ، « ظن » در اين آيه به ابليس نسبت داده شده است كه به ضمير عائد به ابليس اضافه شده و اين اضافه پرسشى را پيرامون اين « ظن » و ماهيّت آن برمىانگيزاند ؛ بهويژه اينكه « ظن » در آيهاى به ضميرى اضافه شد كه به كافران برمىگردد :
« ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ »
« 3 » كه باز هم بافت سلبى است و لفظ « ظن » در آن به ضمير كافران ( دشمنان خدا ) از باب سرزنش و توبيخ اضافه شده است . پس « ظن » اضافه شده به ابليس كدام است ؟ با مراجعه به شخصيت ابليس در قرآن مشخص مىشود كه گمان او به هيچوجه خير نيست . اين مراجعه ما را به بافت ديگرى سوق مىدهد كه خداوند فرموده است :
« فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ . قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ . إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ . قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ . إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ . وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ »
« 4 » .
هامش
( 1 ) - متن كامل حديثى كه قبلا از پيامبر ( صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نقل كرديم ، اين تأويل را يارى مىكند : « ايّاكم و الظنّ فانّ الظنّ أكذب الحديث » .
( 2 ) - سبأ ( 34 ) ، آيهء 20 : و قطعا شيطان گمان خود را در مورد آنها راست يافت . و جز گروهى از مؤمنان ( بقيّه ) از او پيروى كردند .
( 3 ) - فصّلت ( 41 ) ، آيهء 23 : و همين بود گمانتان كه دربارهء پروردگارتان برديد ، شما را هلاك كرد .
( 4 ) - حجر ( 15 ) ، آيات 37 تا 43 : فرمود : تو از مهلت يافتگانى . تا روز ( و ) وقت معلوم . گفت : پروردگارا ، به سبب آنكه مرا گمراه ساختى ، من ( هم گناهانشان را ) در زمين برايشان مىآرايم و همه را گمراه خواهم ساخت ، مگر بندگان