را به يكى نزديكتر مىسازند وقتى از ديگرى دور مىشود .
وقتى گمان ( حسبان ) را يكى از درجات شك به حساب آوريم ، پيوسته از خود شك سخن مىگوييم ؛ با اين توصيف كه يك معناى كلى متضاد معناى كلى يعنى يقين مىباشد و دور از جزئيات اين دو كه در درجه و نوع نمايان مىگردد .
پس وجوه واژهء « ظن » بار ديگر در شك ، يقين ( دو ضد ) و دروغ و تهمت محدود مىگردد . « ظن » با مشتقات مختلف يا ساختهاى صرفى در متن قرآنى حدود هفتاد بار آمده است كه يك بار به معناى تهمت و دو بار به معناى دروغ و سيزده بار به معناى يقين آمده است و معناى شك را در اكثريّت كاربرد قرآنى اين مادهء زبانى ( ريشه ) « ظنن » به خود اختصاص داده است .
تهمت
تنها موضعى كه اين ريشه به معناى تهمت آمده است آيه
« وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ »
« 1 » مىباشد . ساخت تفسير كنندهء اين معنا همان صيغهء مبالغه « فعيل » است كه در آن دلالت كثرت و تكرار وجود دارد ؛ در لسان العرب « 2 » آمده است : « ظنين ، المتّهم الّذى تظنّ به التّهمه و مصدره الظّنّة » .
پس « تهمت » معنايى است كه مفسّر مادهء « ظنّ يظنّ ظنّا » به آن بخشيده است ؛ چون ساخت « فعيل » آن به معناى متّهم ، موضع تهمت مىباشد .
از قواعد زبان عربى آن است كه بين مصادر به خاطر اختلاف معانى ، اختلاف است و اين يكى از انواع اشتراكى است كه پژوهشگر اين پديده در عربى با آن برخورد مىكند و برخى از پرسشهاى فلسفى پيرامون ذات و حقيقت آن مطرح مىنمايد . حقيقت لفظ مشترك چيست ؟ آيا لفظ واحدى با معانى متعدّدى است ؟ يا الفاظى متعدد با ساختهاى مشابه ؟
هامش
( 1 ) - تكوير ( 81 ) ، آيهء 24 ، بنا به قرائت ابن كثير و أبّى عمرو . ر . ك : معجم القراءات القرآنية ، احمد مختار عمر و ديگران ، ذات السلاسل ، كويت ، 1985 .
( 2 ) - لسان العرب ، ابن منظور ، چاپ دار المعارف ، قاهره ( بى تا ) .