لازم نيست كه در نفس الامر باشد .
مقاتل مىگويد : معنايش چنين است : بر يقين نيستند ، اگر بزرگان قوم تكذيب يا تأييد كنند ، با آنها بيعت مىكنند .
اگر بافت آيه را كاملا بخوانيم گونههاى اين وجوه براى ما آشكار خواهد شد ؛ در قرآن آمده است :
« أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَ قَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ . وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ . أَ وَ لا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ . وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ . فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
« 1 » . . .
سياق سخن دربارهء علماى يهود است كه مطالب كتاب آسمانىشان را مطابق ميلشان تحريف مىكنند . سپس مىفرمايد : از اين يهوديان گروهى امّى بودند كه عاقلانه نيست آنها علمايى باشند كه كتاب را مىخوانند و سپس آن را تحريف مىكنند ؛ درحالىكه از كتاب آگاه نيستند ؛ از واژهء « كتاب » مسائل مربوط به آن از قبيل خواندن يا نوشتن را مىفهميم ، جز مقدار بسيار اندكى ( آرزوها ) و آنها هم تنها ظن و گمان دارند و آنها هم از آنچه در كتاب است به آن علم ندارند ، نوشتن و خواندن نمىدانند ، چگونه به آنچه كه براى آنها نقل مىشود ، اعتماد هست ؟
در حقيقت ما « ظن » را در آيه نمىتوانيم به معناى « كذب » بفهميم ، چون افراد مورد
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيات 75 تا 79 : آيا طمع داريد كه اينان به شما ايمان بياورند با آنكه گروهى از آنان سخنان خدا را مىشنيدند . سپس آن را بعد از فهميدنش تحريف مىكردند و خودشان هم مىدانستند و همين يهوديان چون با كسانى كه ايمان آوردهاند برخورد كنند مىگويند ما ايمان آورديم و وقتى با همديگر خلوت مىكنند مىگويند : « چرا از آنچه خداوند بر شما گشوده است براى آنان حكايت مىكنيد تا آنان به استناد آن پيش پروردگارتان بر ضد شما استدلال كنند آيا فكر نمىكنيد . آيا نمىدانند كه خداوند آنچه را كه پوشيده مىدارند و آنچه را آشكار مىكنند مىداند و بعضى از آنان بىسوادانى هستند كه كتاب خدا را جز خيالات خامى نمىدانند و فقط گمان مىبرند پس واى بر كسانى كه كتاب تحريف شدهاى با دستان خود مىنويسند سپس مىگويند : « اين از جانب خداست » تا بدان بهاى ناچيزى به دست آرند ، پس واى بر ايشان از آنچه دستهايشان نوشته و واى بر ايشان از آنچه از اين راه به دست مىآورند .