وجوه مطرح است :
يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً
« 1 » ؛
وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ
« 2 » ، كه به معناى وسواسى است كه در آيهء
مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ
« 3 » ، و حديث حضرت ( ص ) آمده است : « شيطان همراهان خوبى دارد . »
به نظر او ، به كلمهء الهى كه به پيامبران و اولياى خود القا مىكند هم ، وحى گفته مىشود . و بنابه آيهء
وَ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً
« 4 » . . . اقسامى دارد ، كه يا به فرستادهاى است قابل ديدن كه ذات آن ديده مىشود و سخنش شنيده ؛ مثل آمدن جبرئيل نزد پيامبر ( ص ) به شكلى خاص ؛ و يا به شنيدن كلام بدون ديدن ، مثل موسى ( ع ) كه كلام خداوند را مىشنيد ؛ و يا القا در قلب ، كه حضرت ( ص ) فرمود : « روح القدس در قلبم دميده است . » يا الهام ، مثل :
« وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ
« 5 » . و يا از راه تسخير ، مثل :
وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ »
« 6 » . يا در خواب ، كه حضرت ( ص ) فرمود : « وحى قطع شد ، ولى بشارتها باقى ماند . » مثل رؤياى مؤمن ، الهام ، تسخير و خواب كه در قرآن آمده است ، وحى مىباشد : ( الّا وحيا ) .
آيهء
أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ
« 7 » ، بر شنيدن كلام به طور آشكار ، و بر آمدن جبرئيل به صورتى خاص ، آيهء
أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ
« 8 » دلالت دارند .
اينها اشارههايى گذرا بر ابزار وحىاند ؛ امّا كيفيّت خروج آن و روشى كه مىآيد ، مسائلى است كه بايد مورد توجّه قرار گيرد : از آنهايى كه در اين موضوع به خوبى و زيبايى سخن گفتهاند ، يكى ابن عربى است . وحى به نظر او عبارت است از : « نازل كردن معانى مجرّد عقلى در قالبهاى حسّى مقيّد در محضر خيال - چه در خواب و يا بيدارى - كه از
هامش
( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 112 : بعضى از آنها به بعضى ، براى فريب [ يكديگر ] ، سخنان آراسته القا مىكنند .
( 2 ) - همان ، آيهء 121 ، و در حقيقت ، شيطانها به دوستان خود وسوسه مىكنند .
( 3 ) - ناس ( 114 ) آيهء 4 : از شرّ وسوسهگر نهانى .
( 4 ) - شورى ( 42 ) آيهء 51 : و هيچ بشرى را نرسد كه خدا با او سخن گويد ، جز [ از راه ] وحى .
( 5 ) - قصص ( 28 ) آيهء 7 : و به مادر موسى وحى كرديم كه : « او را شير ده » .
( 6 ) - نحل ( 16 ) آيهء 68 : و پروردگار تو به زنبور عسل وحى [ الهام غريزى ] كرد .
( 7 ) - شورى ( 42 ) آيهء 51 : يا از فراسوى حجابى .
( 8 ) - همان : يا فرستادهاى بفرستد و وحى نمايد .