مىرسد . سلطان محمّد گنابادى ، پس از تعريف نعمت ، شرحى بر آن مىزند كه به همان نتيجهء علّامه طباطبايى منتهى مىشود . مىگويد : « نعمت آن است كه موافق با انسان باشد و آن را اراده كند ، نه آنچه كه موافق او نباشد و از آن خوشش نيايد . وقتى انسان داراى مراحل و حالتهايى است ، در مرحلهاى موافق با آن است و در مرحلهء بعدى از آن بيزار . و انسان بما هو انسان ، عبارت است از : لطيفهء سيّار ( يعنى روح ) كه در همهء مراحل تحوّل و تكاملش عين ذات باقى مىماند و انقسامپذير نيست و از هر مرتبهاى كه مىگذرد محدود به حدود خاصّى است كه بر تعيّن خاص بستگى دارد ، بر خلاف آن لطيفهاى كه نامحدود و بر يك شأن نيست بلكه حركتى به بى نهايت ولايت مطلقه دارد ؛ پس حالتهاى مراتب ، هرچند موافق با آن لطيفه است ، براى انسان بما هو انسان نعمت است ، و گرنه نقمت . »
هر آنچه به انسان مىرسد ، از زمانى كه نطفهاى بوده است تا زمانى كه به انسانى سالم و بىعيب تا بالغ و رشيد مىگردد ، در نظر گنابادى نعمت است ؛ همچنين بعد از بلوغ ، همهء آنچه كه وى را در حركت به سوى خدا سوق مىدهد ، مثل همنشينان و ناصحان و پيامبران و نهىكنندگان و همهء آنچه كه براى او رخ مىدهد ، چه در مقام بشريّت براى او مفيد باشد و چه نامفيد و چه نعمت و چه نقمت ، همه از نعمتهاى خداوند بر اوست . به دست آوردن مال و سلامت نفس و إنذار پيامبران و بشارت اولياء ، همه نعمت خداوندند ، چنان كه مصيبت در مال و جان و منع اشياء و آزار مؤمنان از جانب خداوند نعمت است . لذا مىفرمايد :
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
« 1 » . پس موسى ( ع ) و دعوت و لطفش نعمت است چنان كه فرعون و شكنجه او هم براى مؤمنان نعمت است . ابن عباد نفزى در شرح الحكم العطائية هم به اين در آيهء
وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً
« 2 » اشاره مىكند . گفته شد : « ظاهر سلامت و
هامش
( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 186 : قطعا در مالها و جانهايتان آزموده خواهيد شد ؛ و از كسانى كه پيش از شما به آنان كتاب داده شد و از كسانى كه به شرك گراييدهاند [ سخنان دل ] آزار بسيارى خواهيد شنيد ؛ ولى اگر صبر كنيد و پرهيزگارى نماييد اين [ ايستادگى ] حاكى از عزم استوار شما در كارهاست .
( 2 ) - لقمان ( 31 ) آيهء 20 : نعمتهاى ظاهر و باطن خود را بر شما تمام كرده است .