الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ
« 1 » ؛ و
لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ
« 2 » . اين آيات دلالت دارند بر اين كه ، اين اشياء كه نعمت به حساب آمدند ، زمانى نعمتند كه با غرض الهى از آفرينش آنها براى انسان سازگار باشند . اينها آفريده شدند تا مايهء امداد الهى براى انسان باشند ، و در راه سعادت حقيقى خود در آنها دخل و تصرّف نمايد ، كه همان تقرّب به خداوند از راه بندگى و تسليم و خضوع در برابر ربوبيّت او مىباشد . »
هرآنچه كه انسان در آن براى راهيافتن به درگاه حق و جلب رضايت او انجام مىدهد ، نعمت است ؛ و اگر امر برعكس باشد ، نقمت . پس اشياء فى نفسه ، خنثى مىباشند و موقعى نعمتند كه بر روح بندگى باشند و از نظر تصرّفى كه ياد شد ، به ولايت الهى - كه همان تدبير خداوند براى امور بندگان است - وارد شود . بنابراين ، نعمت در حقيقت همان ولايت الهى است ، و يك شىء زمانى نعمت است كه شامل بخشى از آن باشد . فرمود :
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ
« 3 » ؛ و فرمود :
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ
« 4 » . پس اسلام ؛ مجموعهء آنچه از نزد خداوند نازل شده تا بندگانش بهواسطهء آن او را عبادت كنند ، دين است ؛ و از جهت اين كه - از حيث عمل به آن - مشتمل بر ولايت خداوند و ولايت رسولش و اولو الأمر مىباشد ، نعمت .
همهء مفسّران اتّفاق نظر دارند ، نعمتى كه خداوند آن را بر بشر با كامل كردن دين تمام كرد ، همان هدايت است يا رابطهء ولايى بين خدا و بنده و سپس پيمودن راه راستى كه به خدا
هامش
( 1 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 64 : اين زندگى دنيا جز سرگرمى و بازيچه نيست ، و زندگى حقيقى همانا در سراى آخرت است .
( 2 ) - آل عمران ( 3 ) آيات 196 و 197 : مبادا رفت و آمد [ و جنب و جوش ] كافران در شهرها تو را دستخوش فريب كند ! اين كالاى ناچيز [ و برخوردارى اندكى ] است ؛ پس جايگاهشان دوزخ است ، و چه بد قرارگاهى است !
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 257 : خداوند سرور كسانى است كه ايمان آوردهاند . آنان را از تاريكيها به سوى روشنايى به در مىبرد .
( 4 ) - محمد ( 47 ) آيهء 11 : چون كه خدا ، سرپرست كسانى است كه ايمان آوردهاند ؛ ولى كافران را سرپرست و يارى نيست .