از بين بردن كرامت و پذيرش اهانت بناحق و بدون علّت مىباشد ، نزديكى ندارد . انسان به ترك اين نوع از ذلّت و مبارزه با آن به هر طريق ممكن فراخوانده شد . از وى روايت كردهاند كه مىگفت : فساد در مردم از شش جهت وارد مىشود : 1 - ضعف نيّت در عمل اخروى .
2 - جسمشان در گرو شهوتشان است . 3 - با نزديكى أجل ، آرزوى طولانى بر آنها غلبه دارد .
4 - رضاى مخلوق را بر رضاى خالق ترجيح مىدهند . 5 - از هواى نفسشان پيروى و سنّت پيامبرشان را ترك مىنمايند . 6 - لغزشهاى اندك پيشينيان را حجّتى براى خود مىدانند و خوبيهاى زيادشان را فراموش مىكنند .
برخى از عارفان بزرگ ، نفس را زندان مىنامند ؛ و براى عاقل شايسته نيست كه به غل و زنجير عذاب زندان ، زندانى شود . از جمله نصرآبادى است كه مىگويد : « زندان تو نفس توست ، و هرگاه از آن رها گشتى براى هميشه در آسايشى . » بعضى ديگر آن را ظلمت مىدانند كه اگر با عنايت ربّانى همراه نباشد ، تنها به نور عقل از بين نمىرود ، در اين زمينه به سخن ابو حفص اشاره شده است كه مىگفت : « تمامى نفس ظلمت است ، و چراغ آن باطن آن ؛ و نور آن چراغ ، توفيق است . هركس در باطن با توفيق پروردگارش همراه نباشد ، سراسر ظلمت است . » محمّد بن فضل مىگفت : « آسايش و راحتى ، يعنى رهايى از آرزوهاى نفس . » همهء آرزوهاى نفس ، ظلمت و همهء آنها بند است .
جهاد ، از نظر راغب سه گونه است : « جهاد با دشمن ظاهرى ، جهاد با شيطان ، جهاد با نفس . هر سه نوع آن ، در آيات
وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ
« 1 » ؛ و
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
« 2 » ؛ و
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
« 3 » آمده است .
حضرت ( ص ) فرمود : « با هواى نفستان بجنگيد ، همان گونه كه با دشمنتان مىجنگيد . » هيچ كس نمىتواند منكر اين مطلب شود ، كسانى كه از هواى نفسشان پيروى مىكنند و گرايش زيادى به پيروى از خواستههاى نفس خود دارند ، ثمرهء اعمالشان را در دنيا مىچينند .
هامش
( 1 ) - حج ( 22 ) آيهء 78 : در راه خدا چنان كه سزاوار جهاد اوست ، جهاد كنيد .
( 2 ) - توبه ( 9 ) آيهء 41 : به مال و جانتان در راه خدا جهاد كنيد .
( 3 ) - انفال ( 8 ) آيهء 72 : كسانى كه ايمان آوردهاند و هجرت كردهاند ؛ و در راه خدا به مال و جان جهاد كردهاند .