غير از مستكبران ، بر مردم - به ويژه محرومان - انواع شكنجه و مكر و حيله را اعمال مىكنند ؟
پس جنگ با آنها چيزى كمتر از عبادت نيست ، و شايد بيشتر از آن باشد ؛ چون فايدهء عبادت منحصر به يك فرد است ، ولى مقابله با مستكبران ستمگر و طاغوتها كه در برابر خداوند ، به خدايانى كه همان خودشان باشند ، فرامىخوانند ، احياى همهء مردم ، احياى زمين مرده و احياى مفاهيم و ارزشهاى جاودان انسانى است . داستان موسى ( ع ) و فرعون ، رمز و نمادى است كه در هر عصر و در هر سال و حتّى در هر روز تكرار مىشود . چرا در درون هريك از ما پرتوى از موسى ( ع ) نباشد كه بر ظلمت فرعون حاكم و متكبّر و غالب مسلّط گردد و او را مغلوب سازد و ظلمت وى را از بين ببرد ؛ كسى كه داراى چنين نورى باشد ، از ظلمت ظالمان و كبر متكبّران هراسى ندارد .
كبر ، عللى دارد كه منجر به آن مىشود . شايد بتوان نخستين و بزرگترين علّتى را كه از علّتهاى ديگر جدا مىشود ، در سخن امام صادق ( ع ) سراغ گرفت ، كه فرمود : « هيچكس دچار تكبّر و گردنكشى نمىشود ، مگر به خاطر ذلّتى كه در نفسش وجود دارد . » احساس ذلّت و نااميدى و پستى و حقارت در بين مردم ، موجب تكبّر در نفس متكبّران مىگردد ؛ اين ، بر اساس اصل جبران انديشهء ناقص و تكميل نقص و جبران امر از دست داده مىباشد . كسى كه كرامت ، بزرگى ، منزلت و مال و دانش نداشته باشد ، احساس ذلّت و خوارى مىكند و تلاش مىكند تا به شيوههاى متنوّع آن نقص و آنچه را كه از دست داده ، جبران سازد .
نزديكترين راه به نفس و زشتترين و خطرناكترين آن ، تكبّر است . آدمى به آن سمت و سو تنها زمانى مىرود كه ذلّت و حقارت در وراى آن وجود داشته باشد . اين نفس متكبّران در طول روزگاران است كه در وراى تكبّرشان چيزى جز پستى و حقارت نخواهيم يافت .
غزّالى ، علل تكبّر را در هفت چيز دانسته و به شرح مفصّل هريك مىپردازد ، و ما آنچه را كه مىتوانيم و ضرورى باشد ، بيان مىكنيم : 1 - نسب ، متكبّر به اصل و نسب ، اگر در صفات خود پستى و حقارت بيابد ، از كجا پستى خود را به كمال ديگرى جبران مىكند ؟
2 - تكبّر به زيبايى ؛ شايسته است انسان به باطنش همچون چهارپايان بنگرد ، و هرگاه به باطنش بنگرد ، زشتيهايى مىبيند كه تكبّر به زيبايى بر وى تيره و زشت مىگردد ؛ او ناتوانى است كه در همهء اجزايش آلودگى است . 3 - تكبّر به قدرت ؛ آدمى بايد بداند كه قدرت جلوگيرى از
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى) — صفحة 496
مساهمون: صالح عضيمة
ص٤٩٦