« و كشته شدن نفس زكيّه ، كشته شدن محمّد بن حسنى است كه بين ركن و مقام كشته مىشود » .
( 1 ) ولى بايد بدانيم كه با در نظر گرفتن ضوابط سندى كه ملتزم به آن بوديم اين مطلب قابل اثبات نيست . زيرا صاحب بحار الانوار دو حديث را نقل كرده كه با اين ضوابط براى اثبات مطلب كافى نيستند . و ارتكاز ذهنى و شهرت مردمى براى اثبات يك امر تاريخى كفايت نمىكند ؛ اگر در آينده اتّفاق افتاد دليل بر صدق آن مىشود ، ولى اگر اتّفاق نيفتاد بر ما لازم نيست كه منتظرش باشيم زيرا دليلى بر آن نداريم . اضافه بر آنكه با حديثى كه شيخ مفيد در ارشاد « 17 » نقل كرده است معارضه دارد ؛ زيرا در آن حديث كشته شدن نفس زكيه را در پشت دروازهء كوفه به همراه هفتاد نفر از اشخاص صالح مىدانست ؛ گرچه اين خبر هم نمىتواند يك امر تاريخى را اثبات كند ولى وضع آن بدتر از آن رواياتى كه مقتل نفس زكيّه را بين ركن و مقام تعيين مىكردند نيست ، و مىتواند با آنها معارضه كند و در صورت تعارض هر دو از درجهء اعتبار ساقط مىشوند .
و امّا آن چه كه در كتاب ارشاد « 18 » نقل شده بود كه ذبح مرد هاشمى بين ركن و مقام خواهد بود ؛ آن هم بر مقصود ما دلالت نمىكند چون ممكن است آن فرد هاشمى شخصى زكى و آزمايش شده نباشد ؛ به علاوه ضعف روايت و اين كه نمىتواند يك حقيقت تاريخى را اثبات كند .
( 2 )
امر سوم : انطباق اين روايت بر محمّد بن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن ابى طالب ابو عبد اللّه ملقّب به نفس زكيّه
كه در زمان ابو جعفر خليفهء عبّاسى قيام كرد .
در اينجا بطور جدّى بايد ادّعا كنيم شواهدى در دست داريم كه مقصود از نفس زكيه همين شخص انقلابى از خاندان حضرت على - عليه السلام - باشد ؛ و اگر بتوانيم قرائنى كه در ردّ اين نظريّه آمده است باطل كنيم مىشود ملتزم به اين مطلب بشويم و لذا مىبايست در دو زمينه وارد بحث شويم .
هامش
( 17 ) ارشاد / 336 .
( 18 ) ارشاد / 336 .