است كه بر يك امتحان مترتّب مىشود ، همچون كفر و انحراف ، و هر دو از معانى لغوى كلمهء « فتنه » مىباشند كه به معناى اوّل ، اين آيهء قرآنى آمده است :
وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً
« 19 » : يعنى تو را آزمايش كرديم ، آزمايشكردنى ؛ و يا اين آيه :
وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ
« 20 » : يعنى داود گمان كرد كه او را آزمايش كرديم .
و بر طبق معناى دوم اين آيه آمده است :
وَ احْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ
« 21 » : يعنى : بپرهيز از آنان كه تو را از آنچه كه بر تو نازل كرديم بازدارند و منحرف بسازند ؛ و يا اين آيهء شريفه :
إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ
« 22 » : يعنى : همانا كسانى كه مؤمنين و مؤمنات را منحرف مىكنند و از كار نيك بازمىدارند و سپس توبه نمىكنند ، عذاب جهنّم براى آنها است .
( 1 ) مقصود از اين روايات ، معناى اوّل نيست ، زيرا خلاصى و بركنارى از امتحان خدائى معنائى ندارد ؛ براى اينكه اين تمحيص و امتحان يكى از قوانين كلّى در برنامهريزيهاى خدائى است ، پس خواه ناخواه مقصود از فتنهها همان معناى دوم است كه كفر و انحراف باشد . و بر طبق اين معنى مىتوان براى فهم و معناى اين روايات دو نظريّه و پيشنهاد داد :
( 2 ) نظريّهء اوّل : رسول خدا ، آينده زمان خود را مىنگرد كه فتنهها پديد آمده و انحرافاتى پيش مىآيد ؛ در اين مورد امّت خود را نصيحت مىكند كه از آن فتنهها به دور باشند و گرد آنها نروند ، در مقابل آنها به مخالفت و دشمنى نپردازند ، بلكه به گوشهاى پناهنده شده به صحراها بروند ، و از اينكه در آن فتنه داخل شوند بپرهيزند .
اگر اين نظر را درست بدانيم ، خواه ناخواه مطابقت اين معنى با قواعد عمومى ، در مواردى است كه جاى عزلت و كنارهگيرى باشد و بايد كنارهگيرى
هامش
( 19 ) طه / 40 .
( 20 ) ص / 24 .
( 21 ) مائده / 49 .
( 22 ) بروج / 10 .