« علم اندك ، و جهل پديدار مىشود . » « 27 »
( 1 ) 3 ) و در جاى ديگر چنين نقل كرده است :
« پيش از وقوع قيامت ، روزگارى است كه علم از بين مىرود ، و جهل و نادانى منزل مىگيرد . » « 28 »
( 2 ) 4 ) در جاى ديگر از حضرت رسول نقل مىكند :
« دانش جمع گشته و فتنه و نادانى آشكار مىشود و هرج زياد مىگردد . » « 29 »
مسلم نيز چندين عبارت به همين مضمون را در فصلى مخصوص اين مطالب آورده است « 30 » كه نيازى به ذكر آنها نيست ، و ديگران نيز مانند : ابن ماجه و ترمذى و احمد ، آنها را نقل كردهاند .
( 3 ) مقصود از بر طرف شدن علم ، آن است كه از بين مردم رخت برمىبندد ، و تعداد دانشمندان و دانشجويان كم مىشود . و مقصود از علم ، همان علوم اسلامى و مسائل مذهبى است ، چنان كه مقصود از آشكار شدن و منزل گرفتن جهل ، گسترش جهل و نادانى نسبت به افكار اسلامى در بين افراد جامعه است .
( 4 ) در تعبير به رفع علم و جمع كردن بساط دانش ، اين توضيح نهفته است كه اين امر به خداى تبارك و تعالى مستند است ، همچنانكه متقابلا در روايت استقرار جهل و گسترش آن به ساخت مقدّس او نسبت داده نشده است .
همچنانكه حضرت ابراهيم خليل فرمود :
وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ
: « و هنگامى كه بيمار گشتم ، اوست كه بهبوديم مىبخشد » « 31 » و نگفت : اوست كه مرا مريض مىكند و شفا مىدهد ، چنان كه گفت :
وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ
: « و آن كسى كه او مرا خوراك مىدهد و سيراب مىسازد . » « 32 »
هامش
( 27 ) صحيح بخارى 1 / 31 .
( 28 ) صحيح بخارى 9 / 61 .
( 29 ) صحيح بخارى 1 / 31 .
( 30 ) صحيح مسلم 8 / 58 .
( 31 ) شعرا / 79 - 80 .
( 32 ) شعرا / 79 - 80 .