( 1 ) مقصود از كلمهء « هرج » به فتح « هاء » و سكون « راء » يكى از دو امر است :
اوّل : در هم ريختن و آشفتگى كه به قتل و كشتار منجر شود ، كه در زمان ما با جنگهاى گروهى و يا درگيريهاى خيابانى تطبيق مىكند ، با گرفتاريها و ناامنيهايى كه همراه دارد . كتب لغت اين معنى را براى هرج تأييد مىكنند .
دوم : به معناى كشتن گرچه با اضطراب و آشفتگى همراه نباشد ، چنان كه از ظاهر برخى از رواياتى كه بخارى نقل كرده « 25 » فهميده مىشود ، كه در آن احاديث ، هرج به قتل تفسير شده است . البته اين احتمال وجود دارد كه تفسير از خود راوى باشد .
( 2 ) ولى بهتر همان است كه اخبار و روايات را به همان معناى اول ارجاع دهيم كه معناى دوم نيز در ضمن معناى آن وجود دارد و مندرج است ؛ زيرا در آن روايات چنين آمده است كه : « در آن دوره هرج زياد مىشود ؛ و هرج ، قتل است » ، بنابراين در آن دوره كشتار زياد است و زيادتى كشتار جز با اضطراب و آشفتگى همراه نيست ، لكن انطباق هرج بر قتل فردى و كشتن يك نفر ، چندان درست نيست .
( 3 ) و امّا وابسته بودن اين هرج به قيامت و اينكه جزء نشانهها و علامات قيامت باشد ، اين مطلب به مقصود ما ضرر نمىرساند ؛ زيرا مقصود آن است كه اين كارها پيش از قيام قيامت انجام مىگيرد ، گرچه در زمانى طولانى پيش از آن باشد ، و اين معلوم و روشن است كه هر چيزى كه پيش از ظهور حضرت مهدى واقع شود ، پيش از قيامت خواهد بود و خواه ناخواه از نشانهها و شرايط قيامت نيز محسوب خواهد شد . و قبلا متذكر شديم كه هر گونه فساد و انحرافى كه در روايات از وجود آنها خبر دادهاند ، مربوط به دوران غيبت حضرت بقيّة اللّه - عجل اللّه تعالى فرجه الشريف - است . از اين مطلب به طور اجمال مىگذريم و ارائه برهان و دليل را به آينده موكول مىكنيم .
( 4 ) در روايت مسلم از رسول اكرم - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - چنين
هامش
( 25 ) صحيح بخارى 9 / 61 .