در پاسخ گوييم كه يكى از دو كار را بايد بكنيم : يا ظهور عبارت را در مورد رويدادهاى آسمانى ناديده بگيريم و براى صدق عبارت ، همان رويداد زمينى را در آن سال كافى بدانيم ؛ و يا اينكه بگوييم كه در جمادى الاولى آن سال ، رويدادى آسمانى نيز اتفاق افتاده ، و تاريخ آن را نقل نكرده است .
( 1 ) نكتهء يازدهم :
فرمايش حضرت : « در سرزمين خاور رويداد غمبار و اضطرابآورى روى خواهد داد . »
در فهم اين عبارت ، چندان به زحمت ، نمىافتيم ، زيرا مىدانيم كه اين نامه به عراق براى شيخ مفيد فرستاده شده و مقصود از خاور قسمت شرقى عراق است و قسمت شرقى عراق كشور ايران است ، كه در آن روز مركز حكومت آل بويه بود كه به خاطر جنگها و حوادث بسيارى به ضعف گراييده و تحت سيطره و هجوم سلجوقيها قرار گرفته بودند .
علاوه بر آن اگر تاريخ حوادث نزديك به زمان صدور نامه را مورد مطالعه قرار دهيم ، مىبينيم كه در سال 411 « 38 » و 414 « 39 » در همدان جنگهاى بسيارى شده ؛ و بديهى است كه جنگ و درگيرى غم و اندوه ببار مىآورد و اضطراب و ناامنى ايجاد مىكند و تودههاى محروم را به روز سياه مىكشاند . مخصوصا كه جنگ ، جنگ عادلانه نباشد و مردم در آن دخالتى نداشته باشند ؛ كه در اين صورت حقوق ضعيفان پايمال شده و ستم و جور بزرگى روى خواهد داد .
( 2 ) نكتهء دوازدهم :
فرمايش حضرت : « سپس گروههايى خارج از اسلام به عراق چيره شده و به خاطر كارهاى زشتشان ارزاق كمياب مىشود و آنگاه با از بين رفتن فرمانروايى جنايتكار ، غم و اندوه از بين رفته و پرهيزگاران نيكوكار خشنود خواهند شد . »
هامش
( 38 ) كامل 7 / 307 .
( 39 ) كامل 7 / 313 .