دوم افسانهاى كه پس از تغيير و تحوّل افسانهء سيف بر زبانهاى مردم پديدار گرديده بود در آن هنگام كه علماى ملل و نحل در بارهء عقايد و مذاهب مردم به نوشتن كتابهايى آغاز نمودند ، علاقهء فراوان داشتند كه در بيان شمارهء فرقهها و گروههاى مذهبى از يكديگر پيشى گيرند ، مدارك ايشان در آنچه در كتابهاى خود در بارهء فرقههاى مذهبى مىنوشتند همان بوده كه مردم عصر ايشان مىپنداشتند اين مؤلّفين هر چه كه از مردم در بارهء عقيدهها مىشنيدند به صورت واقعيّتى در شرح حال آن فرقهها گروههاى مذهبى در كتابهايشان نقل مىنمودند و بدين گونه بر شمارهء مذاهب و عقايد اسلامى اضافه نمودند بدون اين كه در بارهء نوشتهها و نقليات خود كوچكترين تحقيق و بررّسى به عمل بياورند سپس نويسندگان و مؤلّفان نوع ديگرى از فرهنگها ، مانند ابن قتيبه و ابن عبد ربّه پديد آمدند و در فنون مختلف ادب و تاريخ كتاب نوشتند .
اين مؤلّفان اخبار و فرقههاى مذهبى گرفته شده از زبان عوام النّاس را از كتابهاى ملل و نحل گرفته و در كتابهاى خود آوردند ، و هيچ تحقيق و بررّسى در سند يا متن آنها نكردند .
پس از ايشان مؤلّفين كتابهاى ديگر مانند ابن ابى الحديد شارح نهج البلاغه از كتابهاى نام برده ، آن مطالب را ، بدون هيچ تحقيق و بررّسى به كتابها خود منتقل كردهاند . طبق همين سليقه و روش ، پارهاى از اين نويسندگان داستان سبئيه را در نوشتههاى خود از زبان مردم و از دهان اين و آن گرفته و در كتابهاى خود منتقل كردهاند و بدين صورت اين افسانهها از زبان مردم به كتابها راه يافته و از كتابهايى به كتابهاى ديگر منتقل گرديده است و بدين ترتيب افسانهء عبد الله بن سبأ كه در اصل يك افسانه بوده ، به تدريج دو افسانه شده :
يك افسانه سيف كه به صورت اوّلى باقى مانده است .
دو افسانهاى كه بر سر زبانهاى مردم بوده و با مرور زمان و تكرار نقلها تحوّل و تغيير يافته نمو و پرورش پيدا كرده و در اثر اين تغيير و تحوّل در افسانهء عبد الله بن سبأ و دگرگونىهايى كه در آن به عمل آمده ، خود عبد الله بن سبأ نيز به صورت دو شخص در آمده و براى نويسندگان سبب اشتباه و تشويش گرديده كه به يارى خدا در فصل آينده شرح آن را بيان مىكنيم .
عبدالله بن سبأ و ديگر افسانه هاى تاريخى — صفحة 789
مساهمون: السيد مرتضى العسكري
ص٧٨٩