سماويّه حركت ثانيه موجود است ظنّ كسى است كه برين باشد كه جرم سماوى ساكن و حركت از بهر نفس كواكب است كه به تدحرج و يا غير تدحرج خارق آسماناند و يا ظنّ كسى است كه چنين داند كه جرم سماوى متحرك و كواكب نيز به نفسها به خلاف حركت آسمان متحرك و خارق آسمان باشند و يا ظنّ كسى است كه پندارد كه جملگى كواكب در اجرام سماوى مركوزاند و بدان خرق به حركت اجرام سماويّه كه حركت وضعيّه است متحرك گردند . هم گفته بايد دانست كه وجود هريك از افلاك و كواكب و كثرت و قلّت و وضع و مجاورات و صغير و كبير آنها نظام كل و قوّه بشريه از درك جمع آنها قاصر است ليكن قليلى از غايات و منافع آنها را چون حكمت در ميل و اوج و حضيض و احوال قمر با شمس و غير اينها چنانچه در مواضع خود مذكور است درك توان كرد .
2763 - نفوس حيوانيه
« شيخ الرئيس » در كتاب « نفس » از شفا ذكر كرده : از مناسبت نفوس حيوانيّه با مبدأ حيوان ، حيوانات حرارت غريزيه دارند و آن مناسبت مانند مناسبت اتفاقيّه نيست كه گاهى باشد و گاهى منقطع شود ؛ على الدوام انقطاع نپذيرد و بدان الهامات بر معانى مخالطهء محسوسات واقف شوند و ضاتر و نافع را از هم امتياز دهند ؛ چنانچه احتراز گوسفند از گرگ بدون اينكه آن را ديده و يا ضررى از آن كشيده باشد .
2764 - هندسه
زيد را در بلدى كه عرضش مساوى غايت ارتفاع رأس الجدى باشد زمينى بود و در آن زمين درختى كه شانزده زرع طول داشت رسته بر منتصف آن درخت نردبانى را كه ده زرع طول بود گذاشتند زيد بعضى از آن زمين را كه طول آن از بيخ درخت تا منتهاى سايه درخت و عرض آن از ته نردبان تا بيخ درخت بود به ثمنه كه عدد دراهم آن عدد درجات عرض بلد باشد فروخت آيا عدد دراهم چند و زراع و مساحت زمين مبيعه چند است .
طريق استخراج اين بايد به جبر و مقابله از بحر معارف و عرفان « شيخ بهاء الدين » .
2765 - عوالم
عوالم كلّيه منحصر در دو عالم است : يكى عالم خلق و دوم عالم امر . عالم خلق ، به يكى از