مفرد ، مثل قول قائل : « الدار بينهما و الدار بين الاخوة » در آيهء كريمهء
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ
« 1 » لفظ « بين » كه داخل بر « ذلك » شده ، بدين جهت است كه « ذلك » مشير به دو چيز است و آيهء كريمهء
لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ
« 2 » مبين آن و آيهء
لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ
« 3 » در اين كه به ظاهر لفظ « بين » داخل بر مفرد و در معنى شامل بر مثنى و مجموع است ، نظير « بين ذلك » مىباشد . چه لفظ « احد » از براى استغراق جنس و جنس واقع بر مثنى و مجموع مىشود . پس مضاف اليه « بين » اگرچه در لفظ واحد است ، ليكن در معنى متعدّد است .
1164 - مسافت
« مسافت » به معناى بعد و اصل آن در معنى شمّ است . چنانكه راهنما به خاك هر صحرا كه رسيده ، آن را بو كرده كه بداند خاك مقصود است يا نه ؟ بدان جهت از كثرت استعمال ، بعد را « مسافت » گفتند .
1165 - مصدر و اسم مصدر
شيخ « بدر الدّين محمّد بن مالك » گفته : اسم معنى ، اعمّ از آنكه از افعال حاصل شود ، مثل ضرب و از صفات قائم به ذات شخص مثل علم ، منقسم مىشود بر مصدر و اسم مصدر ، چنانكه در اول آن اسم ميم زايد ، غير ميم مفاعله باشد ، مانند مضرب و محمده و يا اسم از براى حدث غير مصدر ثلاثى مجرّد بود ، چون غسل و وضو كه اسماند ، براى اغتسال و توضى آن را اسم مصدر خوانند و غير اين را مصدر گويند .
1166 - مذاهب عامه
از اشعار ظريف :
قلت و قدلج ( لح خ ل ) في معاتبتى * و ظن ان الملال من قلبي
خدك ذا الأشعرى حنفنى * و كان من أحمد المذاهب لي
حسنك مازال شافعي أبدا * يا مالكي كيف صرت معتزلي
( ناشناس )
هامش
( 1 ) . سورهء نساء ، آيهء 143 . ( آنها ميان اين و آن سرگشتهاند . . . ) .
( 2 ) . سورهء نساء ، آيهء 143 . ( . . . نه با آن گروهند نه با اين گروه . . . ) .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 285 . ( . . . ميان هيچ يك از پيامبران او فرق ننهيم . . . ) .