زيرا كه محقق شد كه هرحقيقتى از حقايق وجوديّه و هرهويّتى از هويات عينيه ، بهمهء اوصاف كماليه موصوفند ، پس حقيقت واحده از حقايق وجوديه مصداق و محكّى عنه همهء نعوت كماليّه و اوصاف حقيقيه است به اين معنى كه از همان حيث كه مصداق و محكّى عنه علم است از همان حيث نيز مصداق و محكى عنه وحدت و تشخّص و ساير نعوت كماليّه است ، و الا لازم مىآيد كه در مرتبهء ذاتش به آن اوصاف موصوف نباشد و خلاف اين معنى در لمعه سابقه مبرهن گرديد .
توضيح اين مدعا و تتميم اين دعوى آنست كه : براهين عقليّه و دلايل قطعيّه قايم است بر اينكه علوم مجردات بذوات خود عين ذوات آنها است ، و در مسألهء علم واجب الوجود باشيا مذكور خواهد شد ، پس ذوات مجرده از جهت واحده مصداقند از براى معنى علم و عالم و معلوم با اينكه معانى مذكوره معانى متغايرهاند . و نيز محقق خواهد شد كه صور علميه معلوم بالذاتند ، و نيز محقق گرديد كه مجعول بالذات حيثيت ذاتش عين حيثيت مجعوليّت است و همچنين جاعل بالذات ، پس حيثيّت واحده منتزع منه و وجود و موجود و مجعول است و محكى عنه جاعل و وجود و موجود است . خلاصه بملاحظهء مباحث ماضيه و مباحث مستقبله اين معنى كالشمس فى رابعة النهار ، مشاهد و عيان است ، پس مجرد اختلاف معانى و تغاير مفهومات مستلزم اختلاف هويّات و تغاير مصداقات نميتواند شد . بلى هرگاه در ميانهء معانى متخالفه و مفهومات متغايره تقابل بالذات و يا تقابل بالعرض متحقق باشد از شىء واحد از جهت واحده منتزع نمىتوانند شد و بر هويت واحده از حيثيّت واحده صادق نمىتوانند شد ؛ زيرا كه اين معنى مستلزم اجتماع متنافيين است . اما در صورت اول ، پس غايت انكشاف دارد و محتاج به بيان و تبيان نيست ، و اما در صورت دوم ، پس ميگويم در بيان آنكه در ميانهء نقيض لازم « 1 » و خود ملزوم و همچنين در ميانهء نقيض ملزوم و خود لازم . مثل اربعه و لا زوج و زوج و لا اربعه ، تقابل بالذات متحقق نيست بلكه تقابل بالذات در ميانهء زوج و لا زوج ، و اربعه و لا اربعه ، متحقق است ، و ليكن تقابل بالعرض در ميانهء آنها ثابت است ، زيرا كه لا زوج با اربعه و اربعه با لا زوج مجتمع نميتوانند شد ، و الا لزوم مرتفع
هامش
( 1 ) - تحقيق در آنكه تقابل بالذات و يا بالعرض در ميانهء معانى ، مستلزم تغاير هويّاتست .