تنبيه " و تحقيق "
از اين تقرير و بيان ظاهر گرديد كه اين جواب به اين نحو از تقرير و بيان مقرون به صحت و صواب است ، خواه بگوئيم كه حقيقت واجب الوجود حقيقتى از حقايق عينيهء وجود بلكه صرف حقيقت وجود است چنان كه حق حقيق و مقتضاى تحقيق است و خواه بگوئيم ماهيتى از ماهيات است چنان كه مذهب محجوبين از انوار حقيقيهء وجود است ، و هرگاه فسادى و محالى بر اين مذهب لازم بيايد به اين شبهه ربط نخواهد داشت ، زيرا كه ايشان بعد از فرض اينكه واجب الوجود بالذات نظر به مجرد ذات خود مصداق و منتزع منه معنى وجوب وجود و مفهوم واجب الوجود است ، اين برهان را اقامه نمودهاند گو بنا بر اصالت ماهيت و اعتباريت وجود اين معنى متحقق بلكه متصور نتواند شد چنان كه در لمعات سابقه محقق گرديد بلى در نزد كسى كه باعتباريت وجود قائل باشد يعنى حقيقت واجب الوجود را ماهيتى از ماهيات بداند و تجويز كند كه هويات متباينه و ماهيات متخالفه از آن جهت كه متباين و متخالفند مصداق و محكى عنه معنى واحد و منتزع منه و محكوم عليه مفهوم فارد مىتواند شد دفع اين شبهه متعسر بلكه متعذر است . جمهور متكلمين چنان كه صاحب شمع اليقين تصريح فرمودهاند هردو مقدمه را التزام نمودهاند ، لهذا در دفع اين شبهه متحيّر و مضطرب مانده و جماعتى از فضلاى عظيم الشأن در رفع اين ظلمت و در دفع اين شيطنت بعجز و ناتوانى اعتراف نمودهاند و واردكنندهء اين شبهه را بافتخار الشياطين ناميدهاند . الحق بعد از تسليم اين دو مقدمه در اين تحيّر و اضطراب و در اين عجز و ناتوانى حق دارند .
لمعة " عرشية " [ بيان معانى ذات و تقرير قول قائلان به حال و رد شبههء آنان ]
بدانكه در نزد ارباب معقول ذات به چندين معنى گفته مىشود ، گاهى ذات مىگويند ، و قصد مىكنند از آن تمام ماهيت شىء را مثل حيوان ناطق نسبت بافراد انسان و گاهى