وجوب وجود بالذات و للذات ، و اين است معنى ضرورت مطلقهء ذاتيهء ازليه ، و مكرر مذكور گرديد كه اين معنى در حقيقت وجود متصور مىتواند شد ، زيرا كه نسبت وجود بماهيات بضرورت غيريه است ، به اين معنى كه در مرتبهء ذوات خود از معنى وجود و موجوديت عاريند ، و مصداق و محكى عنه موجود نمىتوانند شد . پس محقق شد كه همچنانكه وجود را مفهومى ثابت و حقيقتى متحقق است و عينيت باعتبار حقيقت و هويت است نه باعتبار مجرد معنى و مفهوم ، پس اشتراك در معنى وجوب وجود در حقيقت برمىگردد باشتراك در حقيقت وجودى كه تام بلكه فوق التمام باشد ، از اينجا ظاهر مىشود معنى كلام ايشان كه وجوب وجود تأكد وجود است ، تدبر كن و حفظ كن اين تحقيق را كه در دفع شبههء ابن كمونه دخل تمامى دارد . اين است معنى كلام رئيس محققين در الهيات شفا « واجب الوجود قد يعقل نفس واجب الوجود ، كما ان الواحد قد يعقل نفس الواحد ، و قد يعقل من ذلك انه ماهيّة هى مثلا انسان او جوهر آخر من الجواهر ، ذلك الانسان هو الذى هو واجب الوجود ، كما انه قد يعقل من الواحد انه ماء او هواء او انسان و هو واحد ، ففرق اذن بين ماهيّة يعرض له الواحد او الموجود ، و بين الواحد و الموجود من حيث هو واحد و موجود » ترجمهء اين كلام در لمعات اصالت وجود مذكور گرديد ، ملخص كلام در اين مقام آنست كه واجب الوجود بالذات حيثيت ذاتش عين حيثيت وجوب وجود ، و جهت حقيقتش نفس معنى واجب الوجود است ، چنان كه معقول بالذات حيثيت ذاتش عين حيثيت معقوليت و علت بالذات حيثيت ذاتش عين حيثيت عليت است ، و اگر نه چنين باشد ، مرتبهء نفس ذات او از وجوب وجود خالى و از معنى واجب الوجود عارى خواهد بود . پس حقيقت وجوب وجود ، عرضى از عرضيات ، و خارجى از خارجيات - خواهد بود ، و هرعرضى معلّل و هرخارجى معلول است ، و الا ترجح بلا مرجح ثابت مىشود ، و ما يدعى « 1 » بحصول پيوندد ، و آن علت ذات واجب الوجود نمىتواند شد ، و الا تقدم شىء بر نفس ثابت و يا تسلسل لازم خواهد بود ، و محاليت هردو در لمعات سابقه محقق گرديد و هرگاه آن علت غير ذات واجب الوجود باشد ، لازم مىآيد كه واجب الوجود بالذات در
هامش
( 1 ) - زيرا كه در صورت عدم معلوليت و عدم لزوم ترجّح بلا مرجّح عليت ثابت مىشود [ آقا على قده ] ، عفى عنه .