تفصيل " و تحقيق " [ برهان خاص بر اثبات احديت صرفهء واجب الوجود بالذات ]
بدانكه هرگاه ذات واجب الوجود مركب باشد از ماهيت و وجود ، آن وجود يا واجب است و يا ممكن ؟ در صورت اول ، ذات واجب الوجود يا موجود بوجود ديگر است و يا موجود به همان وجود است كه جزء واجب الوجود است ، بحسب فرض در شق اول با اينكه لازم مىآيد تكرّر وجود شىء واحد بسبب نشأه واحده از جهت واحده و آن باطل است ، زيرا كه يكى از آن دو وجود كافى است در موجوديت ، پس اعتبار ديگرى لغو خواهد بود . و نيز از جملهء ضروريات است كه وحدت موجود - بوحدت وجود است و اينكه يك موجود ، يك وجود دارد ، و نيز لازم مىآيد كه وحدت واجب الوجود اعتبارى باشد و بوحدت حقيقيه موصوف نباشد ، زيرا كه در لمعات سابقه گذشت كه وحدت مساوق وجود است ، و در صورت تعدد وجود ، وحدت نيز متعدد مىشود ، و وحدتى متصور نمىباشد مگر باعتبار هيأت اجتماعيه كه از انضمام حاصل مىشود ، پس وحدت واجب الوجود وحدت اعتباريه مىباشد و باطل است چنان كه در ابطال تركيب اعتبارى در واجب الوجود محقق خواهد شد ، مىگويم واجب الوجود با قطعنظر از وجود زائد ، موجود است يا موجود نيست ، در صورت اول اعتبار آن - لغو خواهد بود ، و در صورت دوم لازم مىآيد كه واجب الوجود در مرتبه ذات خود موجود نباشد ، بلكه در موجوديت به غير خود محتاج باشد ، زيرا كه مفروض اين است كه وجود زائد بر ذات واجب الوجود است ، علاوه بر اينها مىگويم : آن وجود زائد - يا واجب است و يا ممكن ؟ واجب نميتواند شد ، زيرا كه در ميانهء شىء و وجود او ارتباط ذاتى بايد متحقق باشد ، و الا لازم مىآيد كه هروجودى وجود همه چيز تواند باشد ، و اين بالضروره محال است ، و ارتباط ذاتى در ميانهء او - و واجب الوجود محال و منافى وجوب وجود است ، زيرا كه ارتباط ذاتى در ميانهء دو چيز در صورتى متحقق مىتواند شد كه يكى از آنها علت ديگرى باشد ، يا هردو معلول علت ثالث باشند ، و ظاهر است كه معلوليت منافى وجوب وجود است .
و هرگاه ممكن باشد ، لا محاله علت مىخواهد ، علت آن ، ماهيت نمىتواند شد چنان كه سابقا محقق و مبين گرديد ، و هرگاه علت آن ، وجود باشد لازم مىآيد كه واجب الوجود