عمر بن خطاب رض ، « عتبه بن غزوان » هم پيمان با خانوادهء « نوفل بن عبد مناف » را به سركردگى هشتصد نفر سپاهى به جانب بصره گسيل داشت ، عتبه هم چنان به پيشروى خود در خاك ايران ادامه داد تا به « خربه / ويرانه » « 1 » رسيد و . . . .
تا آن جا كه مىنويسد :
سپس عتبه به جانب « ابلّه » كوچ كرد ، و با مردم آن سامان به جنگ پرداخت و آن جا را با نبردى جان كاه بگرفت و به سوى فرات پيش راند . در اين حملات ، بر پيش تازان قواى اسلام « مجاشع بن مسعود » فرماندهى داشت و نواحى فرات نيز با جنگ گشوده شد و سپس عتبه از آن جا به سوى مدائن راند .
« مرزبان مذار » با عتبه به جنگ پرداخت و نبردى سخت بين قواى دو طرف در گرفت تا اين كه سرانجام خداوند مسلمانان را بر آنها پيروزى داد ، و تمامى سربازان مرزبان گشته شده يا در رودخانه غرق گرديدند . مرزبان نيز خود به اسارت در آمد ، و عتبه فرمان داد تا او را گردن زدند .
عتبه پس از اين پيروزى به سوى دشت ميشان سپاه كشيد ، زيرا ايرانيان با سپاهى عظيم ورود او را انتظار مىكشيدند . عتبه از آن روى كه شيرازهء قواى دشمن را از هم بگسلد ، و دلهايشان را از حمله و هجوم مسلمانان مالامال از بيم و ترس سازد ، پيش دستى در جنگ را صلاح ديد و برق آسا بر سپاه ايران حمله برد . خداوند نيز او را يارى داد و پيروز گردانيد . در اين حملهء برق آسا ، همهء دهقانان و پادشاهان محلى ايران كشته شدند .
عتبه پس از اين شكست كه بر قواى دشمن وارد آورد ، فرصت را از دست نداد و با شتاب خود را به شهر ابرقباد رسانيد و آن جا را نيز فتح كرد .
بلاذرى در جاى ديگر از كتاب خود مىنويسد :
در سال چهاردهم از هجرت ، خليفه عمر به عتبه فرمان داد تا شهرى براى مسلمانان در عراق بسازد . عتبه نيز فرمان برد ، و سرزمين بصره را - نزديكىهاى خريبه - برگزيد و با نى ، خانهها ، و مسجد ، و مقر فرماندارى ، و زندان ، و دادگاه را بنا كرد .
عتبه پس از ساختن بصره ، به قصد اداى حج عازم مكه شد ، و « مجاشع بن مسعود » را به جانشينى خود برگزيد ، ولى چون مجاشع در آن هنگام در بصره نبود ، مقرر داشت كه « مغيرة بن شعبه » به نيابت از جانب مجاشع ، زمام امور آن جا را به دست بگيرد .
در چنين موقعيتى چون پادشاه محلى ميشان از اسلام روى گردان و كافر شده بود ، مغيره با او به جنگ پرداخت و دهقان مزبور را بكشت و منطقه را آرام و نتيجهء كار خود را به عمر
هامش
( 1 ) . در آغاز جنگ ، « خريبه » شهرى آباد بوده كه بر اثر حملات و يررشهاى بى امان مثنى خراب و به ويرانهاى مبدل شده بود ، و بعدها به « خريبه / ويرانه » معروف گرديده است بصره در كنار همين ويرانه ساخته شده است .