بود . ( علاقهمندان در اين باره به گفتار حضرت عليه السّلام در منابع تاريخى مراجعه كنند ) .
با توجه به مطالبى كه گذشت ، مىتوان اطمينان و بلكه قطع و يقين پيدا كرد كه حسنين عليهما السّلام در جنگهاى آن دوره شركت نداشتهاند و آنچه در اين باره به آن دو نسبت داده مىشود ، از اساس باطل است .
سهمى در كتاب تاريخ گرگان مىگويد :
« عباس بن عبد الرحمن مروزى در كتاب خود ، تاريخ جرجان گفته است : حسن بن على و عبد اللّه بن زبير در مسير خود به گرگان ، از اصفهان گذر كردند . اگر اين گفته درست باشد ، معلوم مىشود كه اين حادثه در زمان خلافت امير المؤمنين ، على بن ابى طالب - رضى اللّه عنه - بوده است . » « 1 »
در مورد شركت بعضى از بزرگان و مخلصان صحابه در اين فتوحات ، بايد متذكر شد كه ظاهرا از حقيقت امر غافل بوده و منظورشان خدمت به دين خدا و يارى اسلام و مسلمين بوده است ، و از طرفى آنطور كه برمىآيد ، از نظر پيشوايان معصوم دربارهء اين فتوحات بىاطلاع بودهاند ، زيرا همانطور كه ديديم ، آشكارا تلاش مىشد كه مردم نظر على عليه السّلام را در اين باره ندانند و چه بسا هيأت حاكمه ، آنان را با اعمال فشار در چنين كارهاى مهمى اعزام مىكردند .
هامش
( 1 ) . تاريخ جرجان ، ص 9 .