بسيار كم بود ؟ !
اين مطالب براى ما روشن مىكند كه آنچه به بعضى از بزرگان نسبت داده مىشود ، مبنى بر شركت حسنين عليهما السّلام در فتح گرگان و افريقا قبول دارد ، غير قابل اعتماد است و نمىتوان آن را پذيرفت .
شايد هدف از طرح چنين مسائلى ، دادن وجههء شرعى به خلافت عثمان و بيان اين مطلب باشد كه حتى اهل بيت عليهم السّلام نيز آن را قبول داشتهاند ، تا بدين وسيله مردم را به قبول آن وادار نمايند . در موارد زيادى دار و دستهء اموى و هواداران عثمانى چنين كردهاند .
د ) اگر بخواهم بر اين نظر خويش اصرار ورزيده ، آن را در توجيه شركت حسنين عليهما السّلام در فتوحات زمان خلفا - آنطور كه عدهاى گمان كردهاند - معتبر بدانم ، بايد متذكر شوم كه بدون شك ، جهاد و گسترش نفوذ اسلام ، امرى است پسنديده و مورد رضاى شرع مقدس اسلام ، اما اين بدان معنا نيست كه فتوحاتى كه در زمان خلفا با آن وضع خاص صورت گرفته ، مورد رضاى اسلام و ائمه عليهم السّلام بوده است ، و گرنه چرا امير المؤمنين عليه السّلام اين جهاد مقدس را ترك نمود و مدت 25 سال در گوشهء خانه نشست و دست روى دست گذاشت ؟ آيا جز همين على عليه السّلام نبود كه طى ساليان دراز در روزگار رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله جنگهايى را به انجام رساند و به مبارزه با هماوردان قريش پرداخت ؟ مگر نه اين است كه در آن موقع هيچ جنگى برپا نمىشد ، مگر اين كه على عليه السّلام پرچمدار آن بود و قهرمانان عرب را به خاك مذلّت مىنشاند ؟ آيا معقول است كه بگوييم : على عليه السّلام در اين مدت دراز ( 25 سال ) به زهد و پرهيزگارى پرداخت و در انجام واجبات شرعى خود كوتاهى كرد و تعلل ورزيد ؟ !
يا نه ، مسأله چيز ديگرى است و آن اين كه حكام تمايل نداشتند كه على عليه السّلام در آن فتوحات و در هر آنچه تحت سيطرهء خود داشتند ، شركت داشته باشد ،
الحياة السياسية للامام الحسن ( ع ) ( تحليلى از زندگانى سياسى امام حسن مجتبى ع ) ( فارسي ) — صفحة 196
مساهمون: سيد جعفر مرتضى العاملي
ص١٩٦