رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به اظهار مسلمانى و بيان شهادتين و انجام بعضى از شعائر و ظواهر اسلامى ، به طور سطحى قناعت نمىكرد ، بلكه براى مردم آن بلاد معلمان و مربيانى اعزام مىكرد تا ضمن آموزش كتاب خدا و حكمت و احكام دينى ، آنان را ارشاد و موعظه كنند . « 1 »
اما از آن طرف ، فتوحات انجام شده در روزگار خلفا و امويان ، هيچگونه تعليم و تربيت و آموزش و پرورشى را به همراه نداشت و كادرهاى ورزيدهاى كه
هامش
( 1 ) . ر . ك : التراتيب الاداريه ، ج 1 ، ص 248 - 477 . رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله مصعب بن عمير را به مدينه فرستاد كه اهل آنجا را تعليم دهد . در عهد نامهء عمرو بن حزم ، حضرت صلّى اللّه عليه و آله وى را به تعليم آنان امر مىكند . « ر . ك : مكاتيب الرسول ، نامهء رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به عمرو بن حزم . »
در التراتيب الاداريه ، ج 1 ، ص 41 آمده است : پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كسانى را كه همسايگان خود را تعليم نمىدادند ، تهديد كرد . در صحيح بخارى ، پاورقى فتح البارى ، ج 1 ، ص 166 ، رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به نمايندگان عبد القيس فرمود : « برگرديد به سوى اهل خودتان و آنان را تعليم دهيد ! »
در غزوهء بئر معونه دهها تن از افرادى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله براى تعليم احكام دين به سوى مردم فرستاده بود ، كشته شدند . « به قضيهء غزوهء رجيع و ديگر قضايا نيز رجوع كنيد . »
بعضى از محققان مىگويند : بخش عظيمى از فتوحات اسلامى در ايران بود و ما بسيارى از دانشمندان و دينداران را در زمان تابعين از ايرانىها مىبينيم . اين تنها از راه تعليم و تربيت و ارشاد آنان توسط صحابه و تابعين و مردم مدينه امكانپذير بود ، و اين همه تعاليم و ارشادهاى نقل شده ، نمىتواند دليل بر عدم آن باشد .
گوييم : آنچه اينان گفتهاند ، دهها سال پس از فتوحات بوده . همينطور تعداد دانشمندان و دينداران مورد نظر ، با حجم فتوحات اسلامى در ايران تناسب ندارد . همچنين متعبدان كسانى بودند كه در مناطق نزديك به سرزمينهاى اسلامى سكونت داشتند و در مناطق دوردست ، چنين ديندارانى سراغ نداريم .
به هر حال ، علاوه بر اين كه تعداد چنين افرادى در حد مطلوب نبود و نيز در مناطق دوردست ، افراد ديندار و دانشمندى وجود نداشت و علاوه بر اين كه پس از گذشت يك يا چند نسل به وقوع پيوست ، بايد دانست كه اين امر در نتيجهء تلاشهاى هيأت حاكمه نبود ، بلكه بر اثر زحمات افراد خاصى بود كه احساس مسئوليت مىكردند . على الخصوص امير المؤمنين در دورهء حكومت خود و امامان بعد و نيز صحابهء مخلص ، اين زحمات را متحمّل شدند .