كنار پدرش باقى ماند و از مدينه خارج نشد . » « 1 »
نظر درست
ما نيز نمىتوانيم اين توجيه را بپذيريم و اعتقاد داريم كه حسنين عليهما السّلام در هيچ كدام از فتوحات روزگار خلفا شركت نداشتند ، و نيز معتقديم كه اين فتوحات عموما به نفع اسلام نبود ، بلكه برعكس ضربهاى بود بر پيكر اسلام . ما نظر خود را به صورت ذيل خلاصه مىكنيم :
1 . آثار فتوحات بر مردمى كه سرزمينشان فتح مىشد
واضح است كه به دنبال اين فتوحات ، از طرف هيأت حاكمه هيچگونه اهتمامى در جهت ارشاد ، آموزش و پرورش و تربيت صحيح اسلامى مردم صورت نگرفت ، تا عقيدهء اسلامى در درون آنان رسوخ كرده و به صورت يك نيروى عقيدتى درآيد كه بتواند وجدان و ضمير انسانى را با معانى اصيل بارور سازد ، و از آنجا بر كليهء حركات و سكنات افراد سايه افكند و روح آنان را با مفاهيم و خصايص اسلامى انسانى عالى غنا بخشيده ، در سازندگى انسان مؤثر افتد و نقش خويش را در تبلور ويژگىها و خصايص اخلاقى بر اساس همان مفاهيمى كه اعتقاد اسلامى را در وجدان و درون آنها شكوفا نموده ، به منصّهء ظهور رساند .
آرى ، در خلال بيست سال ، دامنهء نفوذ اسلام به طورى گسترش يافت كه چندين برابر فتوحات اسلامى در عهد پيامبر عظيم الشأن اسلام گرديد ، اما اختلاف اين و آن از زمين تا آسمان بود .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 534 و نيز ر . ك : ص 317 .