حاكى از مدح و نفع آن براى همگان نبوده است . همچنين زيان داشتن آن نسبت به بعضى دليل بر آن نيست كه به طور كلى مضر بوده و براى همگان سودمند نبوده باشد و هرگاه ادعا شود كه تجربه بر ضرر آن صحّه گذاشته است خواهيم گفت علاوه بر اينكه از كلامش نمىتوان يك چنين استنباطى را داشت ، ضرر آن هم تصريح نشده است و حتى غالب اوقات تجربهاى كه از آن صحبت به ميان آمده مقتضى عدم ضرر آن است .
آرى ممكن است نسبت به مزاجهاى صفراوى و مزاجهايى كه در نهايت حرارت و خشكى مىباشند مانند مزاج من كه هم صفراوى و هم در كمال گرمى است زيانآور باشد و اما نسبت به مزاجهاى بلغمى و مزاجهايى كه سردى آنها و ديگر از طبايع سهگانهشان غالب مىباشد كشيدن قليان مانعى ندارد بلكه از ديگر ادويه كه مانع از بلغم و رطوبت مىشود مفيدتر خواهد بود و همچنين براى رطوبت معده و مغز و زكام و آبريزىهاى ديگر از منفذهاى ظاهرى و امثال اينها مفيد است و تجربه آن را ثابت كرده است و اما نسبت به مزاجهاى سوداوى و دموى ( خونين ) گمان ندارم زيانآور باشد و بعيد نيست كه براى آنها هم مفيد باشد .
ثانيا اينكه گفته است برفرضى كه تجربه بىضرر بودن كشيدن تنباكو را اثبات كند تاب مقاومت در مقابل براهين عقلى و قاطع را ندارد خواهيم گفت اين موضوع هم ادعايى بيش نبوده است و ما حتّى يك دليل هم اعم از عقلى و وهمى براى اثبات آن بدست نياورديم بلكه دليل نقلى ظنى هم براى درستى آن نداريم تا چه رسد كه براهين قاطعه عقلى به طور كلى دلالت بر نادرستى آن بنمايد و يا به طور كلى آن را مضر دانسته و دم از قدح و منع و خطر آن بنمايد ، بنابراين حجتى كه وى آورده تباه بوده و خالى از تأمل نمىباشد .
آرى خود مؤلف و شارح در مواضع معينه و امزجهء خاصى استدلال بر زيان آن كردهاند كه ما با آنها مخالفتى نداريم بلكه نظريهء آنها را كه ويژهء آن مواضع بوده درست و بجا مىدانيم و بالاخره تنباكو مانند ساير داروها و خوردنيها و آشاميدنيهاى عادى است كه گاهى زيانآور و زمانى سودمند مىباشد و گمان من آن است كه حد اكثر بلكه تمامى سخنان شارح و مؤلف متوجه به همين نكتهاى بوده است كه هماكنون از وى يادآورى كرديم .
رياض العلماء و حياض الفضلاء ( فارسي ) — صفحة 255
مساهمون: محمد باقر ساعدى
ص٢٥٥